Togo Togo Respublikasi

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 440–443-b. — ziyouz.com

Togo Togo Respublikasi TOGO (Togo) Togo Respublikasi (Repudlique Togolaise) — Ğarbiy Afrikadagi davlat. Mayd. 56,8 ming km2. Aholisi 5,3 mln. kişi (2002). Poytaxti — Lome ş. Ma'muriy jihatdan 5 viloyat (reqion)ra bölinadi.

Davlat tuzumi. T. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1992 y. 27 sent. dagi referendumda ma'qullangan. Davlat boşliği—prezident (1967 y.dan Gnasingbe Eyadema). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Milliy majlis (parlament), ijroçi hokimiyatni prezident bilan hukumat amalga oşiradi.

Tabiati. T. Gvineya qöltiğining şim. sohilida joylaşgan va dengiz böyi akkumulyativ pasttekisligidan, markaziy qismi tekislik va 200—400 m balandlikdagi platodan iborat. Eng baland joyi Togo togidagi Bauman çöqqisi (986 m). Şim.şarqda Atakoro tizmasi bor. Şim.ğarbiy çekkasida Oti daryosi vodiysi joylaşgan. Foydali qazilmalardan temir rudasi, oltin, marmar, oş tuzi, fosforit, xromit, boksit bor. Iklimi subekvatorial. Örtaça oylik t-ra 20—25° dan 28—32° gaça, yillik yoğin sohilda 600—800 mm dan tekislik va markaziy platoda 1200—1700 mm gaça. Yirik daryolari: Mono va Oti yoğingarçilik mavsumida sersuv. Togo köli goyat xuşmanzara. Baland ösadigan savannalar, dare vodiylarida doim yaşil örmonlar bor. Yirik hayvonlardan fil, arslon, qoplon, kiyik, çiyaböri, jirafa, begemot, timsoh va b., örmonda maymun, ilon köp. Hayvonot dunyosini muğofaza qiliş uçun Kve, Keran milliy boglari, Fazao, Malfakasa va b. qöriqxonalar taşkil etilgan.

Aholisi. T.da 45 ga yaqin xalq va etnik guruh bor; mamlakat jan. va markaziy qismida kva tillarida sözlaşuvçi xalk^ar (eve, yoruba, mina va b.), qirlarda va ayniqsa Gana bilan çegaraga yaqin joylarda togo, şim.da çokossi xalklari, T. şim. va markaziy qismida gur tillarida sözlaşuvçi xalklar (kabre, gurma, tem, somba, kotokoli, basari va b.), şuningdek fransuz va livanliklar ham yaşaydi. Rasmiy til — fransuz tili.

Aholining yarmidan köproği mahalliy an'anaviy dinlarga, qrlganlari xristianlik va islomga e'tiqod qiladi. Şahar aholisi 30,8%. Yirik şaharlari: Lome, Sokode, Vogan, Kpalime, Atakpame.

Tarixi. Arxeologiya topilmalari T. hududida odam qadimdan yaşaganligi va moddiy madaniyat darajasi yuqori bölganligidan darak beradi. 15-a. örtalarida portugaliyaliklar bu yerga kelib, kora tanli qullarni Amerikaga sotiş uçun olib keta boşlaganlar. 17— 18-a.larda qul savdosi avj olişi natijasida T.ning jan.da aholi kamayib, bu hol mamlakat tarixiy taraqqiyotiga salbiy ta'sir körsatdi. 19-a.ning 2yarmiga kelib, yirik davlat uyuşmalari (jan. da Eve uyuşmasi, şim.da kotokoli va çokossi musulmon qabilalari uyuşmasi) paydo böldi. 19-a. oxirida T. hududini mustamlakaçilar bosib ola boşladi. 1884 y. Germaniya komissari Naxtigal Togo köli yonidagi Eve uyuşmasining hukmdori Mpla 111 bilan protektorat haqida bitim imzoladi. Natijada T. hududining katta qismida Germaniya hukmron bölib oldi. 1891—1901 y.larda mamlakat jan.da mustamlakaçilarga karşi qözğolonlar böldi. 1jahon uruşida Germaniya mağlubiyatga uçraşi natijasida Buyuk Britaniya T.ning ğarbiy qismini, Fransiya şarqiy qismini idora qilişga mandat oldi. 1946 y. Şarqiy va Ğarbiy T. BMTning Buyuk Britaniya va Fransiya boşqaruvidagi vasiylik hududi deb e'lon qilindi. 2jahon uruşidan keyin fransuz T.sida milliy mustaqillik harakati kuçaydya, unga T. Birlik qömitasi boşçilik qildi. 1956 y. fransuz T.si Fransiya Hamjamiyati tarkibida özini özi boşqaruvçi respublika deb e'lon qilindi. Britaniya T.si 1956 y. referendum natijasida inglizlarning Oltin Qirğoq (1957 y.dan mustakil Gana davlati)ga qöşildi. 1960 y. 27 apr.da T. mustaqil respublika deb e'lon qilindi. T. — 1960 y.dan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1993 y. 10 noyab. da tan olgan. Milliy bayrami — 27 apr. — Mustaqillik kuni (1960).

Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. T. xalqi birlaşmasi partiyasi, 1969 y. tuzilgan; Yangilaniş uçun harakat qömitasi partiyasi, 1991 y. taşkil etilgan; Adolat va demokratiya yölidagi ittifoq partiyasi, 1991 y. asos solingan; Demokratiya va taraqqiyotni qöllab quvvatlaş birlaşmasi partiyasi; Yangi kuçlarni muvofiklaştiriş partiyasi, 1993 y. tuzilgan. T. mehnatkaşlari milliy konfederatsiyasi, 1973 y. asos solingan.

Xöjaligi. T. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligi.ning uluşi 32%, sanoatniki 23%, xizmat körsatiş sohasiniki 45%.

Qişloq xöjaligida ağolining 3/4 qismi band. Q.x.ga yarokli yerlar 3,5 mln. gektar. Hududining 41% haydaladigan yer va köp yillik ekinzorlar, 36%ga yaqini ötloq va yaylov. Q.x.ning asosiy tarmoği — dehqonçilik. Içki ehtiyoj uçun maniok, yams, makkajöxori, tariq, oq jöxori, şoli, eksport uçun kofe, kakao, ham içki ehtiyoj, ham çetga sotiş uçun paxta, moyli ekinlar, kokos palmasi, yer yonğoq, kanakunjut va b. yetiştiriladi. Çorvaçilik suyet rivojlangan. Oz mikdorda qoramol, qöy va eçki, çöçqa, uy parrandasi boqiladi. Dengiz, köl va daryolarda baliq ovlanadi. Yovvoyi mevalarni teriş va ovçilikning ahamiyati katta.

Sanoatining yangi tarmoqlari mustaqillik yillarida (konçilik, kimyo, töqimaçilik, metallurgiya, sement) vujudga keldi, sanoat işlab çiqariş. sur'atlari oşdi. Asosan, mayda korxonalar mavjud, hunarmandçilik rivojlangan. Lome poytaxt zonasi, şu jumladan dengiz porti zonasi asosiy işlab çiqariş. markazidir. 70-y.larning oxiridan T.ning şim.şarqiy qismida ham sanoat rivojlana boşladi. Mamlakat jan.dagi Xaxotoe, Akumape, Kpogame atroflarida fosforit, Gnaulu atrofida dolomit, marmar, dengiz sohilidagi Anexo ş. yaqinida oş tuzi qazib olinadi. Yiliga örtaça 93 mln. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Işlab çiqariş. sanoati kimyo, oziq-ovqat, töqimaçilik, könpoyabzal, pölat quyiş, metall işlaş va b. mayda korxonalardan iborat. Lome yaqinida yiliga 1 mln. tonna neftni qayta işlaydigan zd bor. Bundan taşqari, sement, metallurgiya, plastmassa buyumlar, kislorod va atsetilen, gugurt, lokböyoq işlab çiqariş. zavodlari qurilgan. Atakpame yaqinida yigiruvtöquv kti işlaydi.

Transporti. T.y. uzunligi 395 km, avtomobil yöllari uz. 12 ming km, Lome ş.dan 9 km uzoklikda yirik dengiz porti mavjud. Havo transportida xalqaro yölovçilar va poçta taşiladi. Lome ş. yaqinida Tokuen xalqaro aeroporti bor. T. çetga fosforit, sement, qişloq xöjaligi. mahsulotlari çiqaradi, çetdan maşina va uskuna, kandşakar, guruç, sut mahsulotlari oladi. Asosan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari, jumladan, Fransiya hamda Kot d' Ivuar, Nigeriya va b. mamlakatlar bilan savdo qiladi. Pul birligi KFA franki.

Maorifi va ilmiy muassasalari. T. mustaqilligi e'lon qilingandan keyin 6 yoşdan 12 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy boşlanğiç ta'lim joriy qilindi. Boşlanğiç maktab 6 y.lik, umumiy örta ta'lim maktabida öqiş muddati 7 y.: töliqsiz örta maktab (kollej)da 4 y. va töliq örta maktab (litsey) da 3 y. Hunartexnika ta'limi boşlanğiç maktab negizida, örta texnika ta'limi töliqsiz örta maktab negizida 3—6 y. davomida amalga oşiriladi. Boşlanğiç maktab öqituvçilari 2 ped. (normal) bilim yurtida 1—3 y. davomida, örta maktab öqituvçilari esa pedagogika intida tayyorlanadi.

Oliy ta'lim Lomedagi Benin unti (1965 y.dan kollej, 1970 y.dan unt) da olinadi. Unt tarkibida tibbiyotbiol. fti, adabiyot maktabi, tibbiy fanlar maktabi, huquq va boşqaruv oliy maktabi, iqtisodiyot va biznes oliy maktabi, oliy muhandislik maktabi, oliy qişloq xöjaligi. maktabi, soğliqni saqlaş va biol. fanlari inti, tibbiyot maktabi, milliy pedagogika inti, oliy jurnalistika inti bor. Töliqsiz oliy ma'lumot beradigan bir qança kollejlar: Kpalimeda agronomiya sohasida kasb ta'limi maktabi (1901), Lomeda me'morlik maktabi (1975), Milliy ma'muriy maktab (1958), Sokodeda Texnika kolleji ham bor.

I.t.lar Benin unti, Demografiya muammolari tadqiqot inti, Afrika xalqaro huquq intida, Lomedagi Töqimaçilik va paxta tadqiqot inti (1948), Milliy ilmiy tadqiqot inti (1965), Ilmiy texnika tadqiqot byurosi (1949), Tropik agronomiya tadqiqot intida olib boriladi. Milliy kutubxona, unt kutubxonasi, Milliy muzey ham bor.

Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. T.da naşr etiladigan gaz. va jurlar: «Jurnal ofisyel de la Repyublik Togolez» («Togo Respublikasining rasmiy gazetasi», hukumatning fransuz tilidagi kundalik xabarnomasi), «Togopress» (fransuz, eve va kabre tillarida çiqadigan kundalik gaz., 1962 y.dan), «Togo dialog» (hukumatning oylik jurnali), «Evey dyu Travayer Togole» («Togo meqnatkaşlarining uyğonişi» (1 oyda 2 marta çiqadigan gaz.,). T. matbuot agentligi 1975 y. taşkil etilgan. T. (Xalqaro) radioeşittirişi — Lome radiosiga 1953 y., T. (Milliy) radioeşittirişiga 1979 y. asos solingan.

Me'morligi va tasviriy san'ati. T. qişloqlari köpinça qir yon bağirlariga joylaşgan bölib, muayyan rejasiz qurilgan. Örmonlar orasida doyra şaklida loydan qurilgan konussimon poxol tomli uylar uçraydi. Togli va jan. viloyatlarda uylar yoğoçdan tört burçakli, tomi yassi yoki ikki tomonga nişab qilib, laguna sohillarida esa qoziq oyoklar ustiga quriladi. Şim,da atrofi devor bilan öralgan, bir neça 2—3 qavatli uylardan iborat qörğonlar quriladi, Lome, Anexo, Kpalime, Sokode, SansanneMongo ş.larida ma'muriy markazlar va yangi turar joy mavzelarida yevropaça binolar zamonaviy material hamda konstruksiyalardan qurilgan.

T. jan.da yaşovçi xalklar yogoç öymakorligi sohasida gözal san'at asarlari yaratganlar. Ajdodlarning siymolari, «ibeji» deb atalgan juft haykalçalar şaklining mayinligi va nozikligi bilan ajralib turadi. Temir, yogoç, loydan yasalgan haykallar (uruş xudosi Guning tasviri) va muqaddas hayvonlarning tasvirlari maşxur. 1960-y.lardan milliy rassomlik maktabi vujudga kela boşladi. Yevropada va mahalliy rassomlik maktablarida ta'lim olgan rassom va haykaltaroşlar (P. Ayi, F. Sambiani, D. Gbenon, E. Dablya, R. Dalakena, L. F. Togbunu, D. Xunse va b.) öz asarlarida xalklar turmuşi va hayotiy muammolarni aks ettiradilar. Badiiy hunarmandlikda yogoç, metall va fil suyagi öymakorligi, badiiy kaştaçilik, savat töqiş keng tarqalgan.

Teatr san'ati T. xalqlarining madaniy merosi, çunonçi an'anaviy urfodat va marosimlar, xalq bayramlari asosida şakllangan. Griotlar — sayyor baxşilar, xonanda va sozandalar ijodi xalq teatrini vujudga keltiriş va rivojlantirişda boy manba bölib xizmat qildi. Ularning köngiloçar hajviy tomoşalarida xasislik, yolğonçilik, riyokorlik mazax qilinardi. 20-a.ning 40-y.larida zamonaviy teatr rivojlandi. Maktablarda havaskorlik tögaraklari taşkil etildi. 60-y.larda havaskor teatr jamoalari paydo böldi. 1963 y. dramaturglar M. Aytnard va D. Ananu rahbarligida T. yoşlarining teatr va folklor guruhi faoliyat boşladi. Lomedagi «Agokoli» yarim professional truppasi 70—80- y.larda ayniqsa maşhur böldi. 1974 y. davlat kömagi bilan teatr, balet va musiqa seksiyalaridan iborat professional T. milliy truppasi tuzildi. 1970 y.dan drama san'ati va xalq qöşiqlari körikfestivallari ötkaziladi. TODS Aleksander (1907.2.10, Glazgo — 1997.10.1) — ingliz organikkimyogari. Mançester unti kimyoviy lab.lari direktori (1938—44). Kembrij unti prof. (1944—71). Ilmiy siyosat böyiça Buyuk Britaniyaning davlat maslahat kengaşi raisi (1952— 64). Asosiy ilmiy işlari nukleotidlar, nukleotid koenzimlar va nuklein kislotalar kimyosiga oid. Ribozaning furan şaklini va glikozid markazining rkonfiguratsiyasini aniqlagan (1939—41). Dezoksiuridin va barça ribonukleozidlarni (1941—44), şuningdek, nukleotidadenil kislotani (1947) sintez qilgan, tarkibida 3'5'nukleotidlararo boği bölgan dinukleotid sintezini ilk bor amalga oşirgan (1955). London kimyo jamiyati prezidenti (1960—62). Nobel mukofoti laureati (1957).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОГО (Togo) Того Республикаси (Repudlique Togolaise) — Ғарбий Африкадаги давлат. Майд. 56,8 минг км2. Аҳолиси 5,3 млн. киши (2002). Пойтахти — Ломе ш. Маъмурий жиҳатдан 5 вилоят (reqion)ra бўлинади.

Давлат тузуми. Т. — республика. Амалдаги конституцияси 1992 й. 27 сент. даги референдумда маъқулланган. Давлат бошлиғи—президент (1967 й.дан Гнасингбе Эйадема). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Миллий мажлис (парламент), ижрочи ҳокимиятни президент билан ҳукумат амалга оширади.

Табиати. Т. Гвинея қўлтиғининг шим. соҳилида жойлашган ва денгиз бўйи аккумулятив пасттекислигидан, марказий қисми текислик ва 200—400 м баландликдаги платодан иборат. Энг баланд жойи Того тогидаги Бауман чўққиси (986 м). Шим.шарқда Атакоро тизмаси бор. Шим.ғарбий чеккасида Оти дарёси водийси жойлашган. Фойдали қазилмалардан темир рудаси, олтин, мармар, ош тузи, фосфорит, хромит, боксит бор. Иклими субэкваториал. Ўртача ойлик т-ра 20—25° дан 28—32° гача, йиллик ёғин соҳилда 600—800 мм дан текислик ва марказий платода 1200—1700 мм гача. Йирик дарёлари: Моно ва Оти ёғингарчилик мавсумида серсув. Того кўли гоят хушманзара. Баланд ўсадиган саванналар, даре водийларида доим яшил ўрмонлар бор. Йирик ҳайвонлардан фил, арслон, қоплон, кийик, чиябўри, жирафа, бегемот, тимсоҳ ва б., ўрмонда маймун, илон кўп. Ҳайвонот дунёсини муғофаза қилиш учун Кве, Керан миллий боглари, Фазао, Мальфакаса ва б. қўриқхоналар ташкил этилган.

Аҳолиси. Т.да 45 га яқин халқ ва этник гуруҳ бор; мамлакат жан. ва марказий қисмида ква тилларида сўзлашувчи халк^ар (эве, йоруба, мина ва б.), қирларда ва айниқса Гана билан чегарага яқин жойларда того, шим.да чокосси халклари, Т. шим. ва марказий қисмида гур тилларида сўзлашувчи халклар (кабре, гурма, тем, сомба, котоколи, басари ва б.), шунингдек француз ва ливанликлар ҳам яшайди. Расмий тил — француз тили.

Аҳолининг ярмидан кўпроғи маҳаллий анъанавий динларга, қрлганлари христианлик ва исломга эътиқод қилади. Шаҳар аҳолиси 30,8%. Йирик шаҳарлари: Ломе, Сокоде, Воган, Кпалиме, Атакпаме.

Тарихи. Археология топилмалари Т. ҳудудида одам қадимдан яшаганлиги ва моддий маданият даражаси юқори бўлганлигидан дарак беради. 15-а. ўрталарида португалияликлар бу ерга келиб, кора танли қулларни Америкага сотиш учун олиб кета бошлаганлар. 17— 18-а.ларда қул савдоси авж олиши натижасида Т.нинг жан.да аҳоли камайиб, бу ҳол мамлакат тарихий тараққиётига салбий таъсир кўрсатди. 19-а.нинг 2ярмига келиб, йирик давлат уюшмалари (жан. да Эве уюшмаси, шим.да котоколи ва чокосси мусулмон қабилалари уюшмаси) пайдо бўлди. 19-а. охирида Т. ҳудудини мустамлакачилар босиб ола бошлади. 1884 й. Германия комиссари Нахтигаль Того кўли ёнидаги Эве уюшмасининг ҳукмдори Мпла 111 билан протекторат ҳақида битим имзолади. Натижада Т. ҳудудининг катта қисмида Германия ҳукмрон бўлиб олди. 1891—1901 й.ларда мамлакат жан.да мустамлакачиларга карши қўзғолонлар бўлди. 1жаҳон урушида Германия мағлубиятга учраши натижасида Буюк Британия Т.нинг ғарбий қисмини, Франция шарқий қисмини идора қилишга мандат олди. 1946 й. Шарқий ва Ғарбий Т. БМТнинг Буюк Британия ва Франция бошқарувидаги васийлик ҳудуди деб эълон қилинди. 2жаҳон урушидан кейин француз Т.сида миллий мустақиллик ҳаракати кучайдя, унга Т. Бирлик қўмитаси бошчилик қилди. 1956 й. француз Т.си Франция Ҳамжамияти таркибида ўзини ўзи бошқарувчи республика деб эълон қилинди. Британия Т.си 1956 й. референдум натижасида инглизларнинг Олтин Қирғоқ (1957 й.дан мустакил Гана давлати)га қўшилди. 1960 й. 27 апр.да Т. мустақил республика деб эълон қилинди. Т. — 1960 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1993 й. 10 нояб. да тан олган. Миллий байрами — 27 апр. — Мустақиллик куни (1960).

Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Т. халқи бирлашмаси партияси, 1969 й. тузилган; Янгиланиш учун ҳаракат қўмитаси партияси, 1991 й. ташкил этилган; Адолат ва демократия йўлидаги иттифоқ партияси, 1991 й. асос солинган; Демократия ва тараққиётни қўллаб қувватлаш бирлашмаси партияси; Янги кучларни мувофиклаштириш партияси, 1993 й. тузилган. Т. меҳнаткашлари миллий конфедерацияси, 1973 й. асос солинган.

Хўжалиги. Т. — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ хўжалиги.нинг улуши 32%, саноатники 23%, хизмат кўрсатиш соҳасиники 45%.

Қишлоқ хўжалигида ағолининг 3/4 қисми банд. Қ.х.га ярокли ерлар 3,5 млн. гектар. Ҳудудининг 41% ҳайдаладиган ер ва кўп йиллик экинзорлар, 36%га яқини ўтлоқ ва яйлов. Қ.х.нинг асосий тармоғи — деҳқончилик. Ички эҳтиёж учун маниок, ямс, маккажўхори, тариқ, оқ жўхори, шоли, экспорт учун кофе, какао, ҳам ички эҳтиёж, ҳам четга сотиш учун пахта, мойли экинлар, кокос пальмаси, ер ёнғоқ, канакунжут ва б. етиштирилади. Чорвачилик сует ривожланган. Оз микдорда қорамол, қўй ва эчки, чўчқа, уй паррандаси боқилади. Денгиз, кўл ва дарёларда балиқ овланади. Ёввойи меваларни териш ва овчиликнинг аҳамияти катта.

Саноатининг янги тармоқлари мустақиллик йилларида (кончилик, кимё, тўқимачилик, металлургия, цемент) вужудга келди, саноат ишлаб чиқариш. суръатлари ошди. Асосан, майда корхоналар мавжуд, ҳунармандчилик ривожланган. Ломе пойтахт зонаси, шу жумладан денгиз порти зонаси асосий ишлаб чиқариш. марказидир. 70-й.ларнинг охиридан Т.нинг шим.шарқий қисмида ҳам саноат ривожлана бошлади. Мамлакат жан.даги Хахотоэ, Акумапе, Кпогаме атрофларида фосфорит, Гнаулу атрофида доломит, мармар, денгиз соҳилидаги Анехо ш. яқинида ош тузи қазиб олинади. Йилига ўртача 93 млн. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Ишлаб чиқариш. саноати кимё, озиқ-овқат, тўқимачилик, кўнпойабзал, пўлат қуйиш, металл ишлаш ва б. майда корхоналардан иборат. Ломе яқинида йилига 1 млн. тонна нефтни қайта ишлайдиган зд бор. Бундан ташқари, цемент, металлургия, пластмасса буюмлар, кислород ва ацетилен, гугурт, локбўёқ ишлаб чиқариш. заводлари қурилган. Атакпаме яқинида йигирувтўқув кти ишлайди.

Транспорти. Т.й. узунлиги 395 км, автомобиль йўллари уз. 12 минг км, Ломе ш.дан 9 км узокликда йирик денгиз порти мавжуд. Ҳаво транспортида халқаро йўловчилар ва почта ташилади. Ломе ш. яқинида Токуэн халқаро аэропорти бор. Т. четга фосфорит, цемент, қишлоқ хўжалиги. маҳсулотлари чиқаради, четдан машина ва ускуна, кандшакар, гуруч, сут маҳсулотлари олади. Асосан, Европа Иттифоқи мамлакатлари, жумладан, Франция ҳамда Кот д’ Ивуар, Нигерия ва б. мамлакатлар билан савдо қилади. Пул бирлиги КФА франки.

Маорифи ва илмий муассасалари. Т. мустақиллиги эълон қилингандан кейин 6 ёшдан 12 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий бошланғич таълим жорий қилинди. Бошланғич мактаб 6 й.лик, умумий ўрта таълим мактабида ўқиш муддати 7 й.: тўлиқсиз ўрта мактаб (коллеж)да 4 й. ва тўлиқ ўрта мактаб (лицей) да 3 й. Ҳунартехника таълими бошланғич мактаб негизида, ўрта техника таълими тўлиқсиз ўрта мактаб негизида 3—6 й. давомида амалга оширилади. Бошланғич мактаб ўқитувчилари 2 пед. (нормал) билим юртида 1—3 й. давомида, ўрта мактаб ўқитувчилари эса педагогика интида тайёрланади.

Олий таълим Ломедаги Бенин унти (1965 й.дан коллеж, 1970 й.дан унт) да олинади. Унт таркибида тиббиётбиол. фти, адабиёт мактаби, тиббий фанлар мактаби, ҳуқуқ ва бошқарув олий мактаби, иқтисодиёт ва бизнес олий мактаби, олий муҳандислик мактаби, олий қишлоқ хўжалиги. мактаби, соғлиқни сақлаш ва биол. фанлари инти, тиббиёт мактаби, миллий педагогика инти, олий журналистика инти бор. Тўлиқсиз олий маълумот берадиган бир қанча коллежлар: Кпалимеда агрономия соҳасида касб таълими мактаби (1901), Ломеда меъморлик мактаби (1975), Миллий маъмурий мактаб (1958), Сокодеда Техника коллежи ҳам бор.

И.т.лар Бенин унти, Демография муаммолари тадқиқот инти, Африка халқаро ҳуқуқ интида, Ломедаги Тўқимачилик ва пахта тадқиқот инти (1948), Миллий илмий тадқиқот инти (1965), Илмий техника тадқиқот бюроси (1949), Тропик агрономия тадқиқот интида олиб борилади. Миллий кутубхона, унт кутубхонаси, Миллий музей ҳам бор.

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Т.да нашр этиладиган газ. ва журлар: «Журналь офисьель де ла Репюблик Тоголез» («Того Республикасининг расмий газетаси», ҳукуматнинг француз тилидаги кундалик хабарномаси), «Тогопресс» (француз, эве ва кабре тилларида чиқадиган кундалик газ., 1962 й.дан), «Того диалог» (ҳукуматнинг ойлик журнали), «Эвей дю Травайер Тоголэ» («Того меқнаткашларининг уйғониши» (1 ойда 2 марта чиқадиган газ.,). Т. матбуот агентлиги 1975 й. ташкил этилган. Т. (Халқаро) радиоэшиттириши — Ломе радиосига 1953 й., Т. (Миллий) радиоэшиттиришига 1979 й. асос солинган.

Меъморлиги ва тасвирий санъати. Т. қишлоқлари кўпинча қир ён бағирларига жойлашган бўлиб, муайян режасиз қурилган. Ўрмонлар орасида дойра шаклида лойдан қурилган конуссимон похол томли уйлар учрайди. Тогли ва жан. вилоятларда уйлар ёғочдан тўрт бурчакли, томи ясси ёки икки томонга нишаб қилиб, лагуна соҳилларида эса қозиқ оёклар устига қурилади. Шим,да атрофи девор билан ўралган, бир неча 2—3 қаватли уйлардан иборат қўрғонлар қурилади, Ломе, Анехо, Кпалиме, Сокоде, СансаннеМонго ш.ларида маъмурий марказлар ва янги турар жой мавзеларида европача бинолар замонавий материал ҳамда конструкциялардан қурилган.

Т. жан.да яшовчи халклар ёгоч ўймакорлиги соҳасида гўзал санъат асарлари яратганлар. Аждодларнинг сиймолари, «ибежи» деб аталган жуфт ҳайкалчалар шаклининг майинлиги ва нозиклиги билан ажралиб туради. Темир, ёгоч, лойдан ясалган ҳайкаллар (уруш худоси Гунинг тасвири) ва муқаддас ҳайвонларнинг тасвирлари машхур. 1960-й.лардан миллий рассомлик мактаби вужудга кела бошлади. Европада ва маҳаллий рассомлик мактабларида таълим олган рассом ва ҳайкалтарошлар (П. Айи, Ф. Самбиани, Д. Гбеньон, Э. Дабля, Р. Далакена, Л. Ф. Тогбуну, Д. Хунце ва б.) ўз асарларида халклар турмуши ва ҳаётий муаммоларни акс эттирадилар. Бадиий ҳунармандликда ёгоч, металл ва фил суяги ўймакорлиги, бадиий каштачилик, сават тўқиш кенг тарқалган.

Театр санъати Т. халқларининг маданий мероси, чунончи анъанавий урфодат ва маросимлар, халқ байрамлари асосида шаклланган. Гриотлар — сайёр бахшилар, хонанда ва созандалар ижоди халқ театрини вужудга келтириш ва ривожлантиришда бой манба бўлиб хизмат қилди. Уларнинг кўнгилочар ҳажвий томошаларида хасислик, ёлғончилик, риёкорлик мазах қилинарди. 20-а.нинг 40-й.ларида замонавий театр ривожланди. Мактабларда ҳаваскорлик тўгараклари ташкил этилди. 60-й.ларда ҳаваскор театр жамоалари пайдо бўлди. 1963 й. драматурглар М. Айтнард ва Д. Анану раҳбарлигида Т. ёшларининг театр ва фольклор гуруҳи фаолият бошлади. Ломедаги «Агоколи» ярим профессионал труппаси 70—80- й.ларда айниқса машҳур бўлди. 1974 й. давлат кўмаги билан театр, балет ва мусиқа секцияларидан иборат профессионал Т. миллий труппаси тузилди. 1970 й.дан драма санъати ва халқ қўшиқлари кўрикфестиваллари ўтказилади. ТОДЦ Александер (1907.2.10, Глазго — 1997.10.1) — инглиз органиккимёгари. Манчестер унти кимёвий лаб.лари директори (1938—44). Кембриж унти проф. (1944—71). Илмий сиёсат бўйича Буюк Британиянинг давлат маслаҳат кенгаши раиси (1952— 64). Асосий илмий ишлари нуклеотидлар, нуклеотид коэнзимлар ва нуклеин кислоталар кимёсига оид. Рибозанинг фуран шаклини ва гликозид марказининг рконфигурациясини аниқлаган (1939—41). Дезоксиуридин ва барча рибонуклеозидларни (1941—44), шунингдек, нуклеотидаденил кислотани (1947) синтез қилган, таркибида 3’5’нуклеотидлараро боғи бўлган динуклеотид синтезини илк бор амалга оширган (1955). Лондон кимё жамияти президенти (1960—62). Нобель мукофоти лауреати (1957).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.