Töğriqanotlilar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 866-b. — ziyouz.com
Töğriqanotlilar (Orthoptera) haşarotlar sinfiga mansub turkum. Tanasi uzunçoq, 2 juft qanoti yaxşi rivojlangan. Orqa oyoqlari sakrovçi. Urgoçisining tuxum qöygiçi bor. Maxsus tovuş çiqariş va eşitiş organlari mavjud. T.q. turkumi 2 kenja turkum: uzun möylovlilar (ediyexidsimonlar, temirçaksimonlar, çirildoqsimonlar, çirildoklar katta oilalari) va kalta möylovlilar (treperstsimonlar, tetrigidsimonlar, timpanalsizlar, pufaklilar, çigirtkalar katta oilalari)ga ajratiladi. 200000 dan, Özbekistonda 350 dan köproq turi ma'lum. Jan. hududlardagi oçiq landşaftlarda keng tarqalgan. Çala özgariş orqali rivojlanadi. Yilda bitta nasl beradi. Odatda, tuxum davrida qişlaydi. Köpçilik turlari ösimlikxör, ba'zi turlari aralaş yoki yirtqiç oziklanadi. Ayrim turlari köp sonli gala hosil qilib, uzoq masofaga uçib ötişi (köçişi) mumkin. Q.x. ekinlariga zarar keltiruvçi turlari bor (çigirtkalar, buzoqboşilar). Gala bölib köçib yuruvçi turlari (osiyo çigirtkasi, marokaş çigirtkasi) ekinlar uçun ayniqsa katta xavf tuğdiradi. Çöl temirçagi Özbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЎҒРИҚАНОТЛИЛАР (Orthoptera) ҳашаротлар синфига мансуб туркум. Танаси узунчоқ, 2 жуфт қаноти яхши ривожланган. Орқа оёқлари сакровчи. Ургочисининг тухум қўйгичи бор. Махсус товуш чиқариш ва эшитиш органлари мавжуд. Т.қ. туркуми 2 кенжа туркум: узун мўйловлилар (эдиехидсимонлар, темирчаксимонлар, чирилдоқсимонлар, чирилдоклар катта оилалари) ва калта мўйловлилар (треперстсимонлар, тетригидсимонлар, тимпаналсизлар, пуфаклилар, чигирткалар катта оилалари)га ажратилади. 200000 дан, Ўзбекистонда 350 дан кўпроқ тури маълум. Жан. ҳудудлардаги очиқ ландшафтларда кенг тарқалган. Чала ўзгариш орқали ривожланади. Йилда битта насл беради. Одатда, тухум даврида қишлайди. Кўпчилик турлари ўсимликхўр, баъзи турлари аралаш ёки йиртқич озикланади. Айрим турлари кўп сонли гала ҳосил қилиб, узоқ масофага учиб ўтиши (кўчиши) мумкин. Қ.х. экинларига зарар келтирувчи турлари бор (чигирткалар, бузоқбошилар). Гала бўлиб кўчиб юрувчи турлари (осиё чигирткаси, марокаш чигирткаси) экинлар учун айниқса катта хавф туғдиради. Чўл темирчаги Ўзбекистон Қизил китобига киритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.