Töğrulbek

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 867-b. — ziyouz.com

Töğrulbek TÖĞRULBEK, Sulton Töğrulbek, Muhammad Töğrulbek Ruknuddin Abu Tolib (993 — 1063.4.9) — Saljuqiylar davlatining asosçisi va 1sultoni (1038 —63). Saljuqbekning nevarasi. Ibn alAsirning yozişiça, 11-a.ning boşlarida birodari Çağribek Dovud (990 —1060) bn birgalikda köçmançi öğuzlar — saljuqiylarnint harbiy birlaşmalariga boşçilik qilgan. 1025 —30 y.larda T. boşçiligidagi saljuqiylar Alitegin va Sirdaryo yabğusi qöşinlariga qarşi muvaffaqiyatli harbiy harakatlar olib borişgan.

1035 y. may oyining boşlarida 10 ming kişilik saljuqiylarning otliq qöşini T. va Çağribek qömondonligida Amudaryoni keçib ötib, Amul (hoz. Turkmanobod)ni egallagan va Marvdan Nisoga yöl olgan. Ğaznaviylar sultoni Mas'ud Ğaznaviy ularga qarşi qöşin jönatgan. Bu jangda saljuqiylar ğalaba qozonib, Xurosonda öz mavqelarini tobora mustahkamlab borişgan, xususan, Tus va Nişopurni egallab, T.ni Nişopurda sulton deb e'lon qilganlar (1038 y. iyun).

Dandanakon jangit ğaznaviylar ustidan qozonilgan ğalabadan söng T. Xuroson hukmdori deb e'lon qilingan. 1040 —1055 y.larda T. Xorazm, Eron, Iroq, Ozarbayjon, Armanistonga harbiy yurişlar uyuştirib, bu hududlarning katta qismini saljuqiylar davlati tarkibiga qöşib oldi. Qoraxoniylar ham Movarounnahrda T. hukmronligini tan olişga majbur bölgan. T. arab xalifaligi poytaxti Bağdodni egallab (1058 y. 23 apr.), öz nomiga xutba öqittirgan va abbosiylar sulolasining xalifasi alQoim (hukmronlik davri: 1031 —75) uning «sulton» unvonini tan olib, T.ka «alMaşriq va alMağrib sultoni» degan yuksak unvonni ham bergan. T. xalifani buvayhiylar (ular şialardan bölgan)ning tazyiqidan xalos qilib, islom dinining sunniy mazhabini mustahkamlagan. Keyinçalik T. xalifa alQoimning qizi Sayyida Nisoga uylangan (1063.17.2).

T. 1038 y.dayoq harbiy xizmatlari evaziga yirik laşkarboşilar va qarindoşuruğlariga mamlakat hududini iqtosifatida taqsimlab bergan. T. Rayni, Çağribek Marvni özlariga poytaxt qilganlar. Keyinçalik T. poytaxtni Raydan Isfahonga köçirgan (1050). Forslardan bölgan vaziri Abdulmalik Kunduriy (1064 y. qatl etilgan) yordamida ulkan Saljuqiylar saltanatini boşqargan.

Manba:Sayar addin Ali alXusayn i, Axbor addaulat asseldjukiyya (Zubdat attavorix), M., 1980; AbulFazl Bayxaki, Istoriya Mas'uda (1030—1041), M., 1969.

Ad.: Agadjanov S. G., Oçerki istorii oguzov i turkmen Sredney Azii IX — XIII vv., Aşxabad, 1969.

Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЎҒРУЛБЕК, Султон Тўғрулбек, Муҳаммад Тўғрулбек Рукнуддин Абу Толиб (993 — 1063.4.9) — Салжуқийлар давлатининг асосчиси ва 1султони (1038 —63). Салжуқбекнинг невараси. Ибн алАсирнинг ёзишича, 11-а.нинг бошларида биродари Чағрибек Довуд (990 —1060) бн биргаликда кўчманчи ўғузлар — салжуқийларнинт ҳарбий бирлашмаларига бошчилик қилган. 1025 —30 й.ларда Т. бошчилигидаги салжуқийлар Алитегин ва Сирдарё ябғуси қўшинларига қарши муваффақиятли ҳарбий ҳаракатлар олиб боришган.

1035 й. май ойининг бошларида 10 минг кишилик салжуқийларнинг отлиқ қўшини Т. ва Чағрибек қўмондонлигида Амударёни кечиб ўтиб, Амул (ҳоз. Туркманобод)ни эгаллаган ва Марвдан Нисога йўл олган. Ғазнавийлар султони Масъуд Ғазнавий уларга қарши қўшин жўнатган. Бу жангда салжуқийлар ғалаба қозониб, Хуросонда ўз мавқеларини тобора мустаҳкамлаб боришган, хусусан, Тус ва Нишопурни эгаллаб, Т.ни Нишопурда султон деб эълон қилганлар (1038 й. июнь).

Данданакон жангит ғазнавийлар устидан қозонилган ғалабадан сўнг Т. Хуросон ҳукмдори деб эълон қилинган. 1040 —1055 й.ларда Т. Хоразм, Эрон, Ироқ, Озарбайжон, Арманистонга ҳарбий юришлар уюштириб, бу ҳудудларнинг катта қисмини салжуқийлар давлати таркибига қўшиб олди. Қорахонийлар ҳам Мовароуннаҳрда Т. ҳукмронлигини тан олишга мажбур бўлган. Т. араб халифалиги пойтахти Бағдодни эгаллаб (1058 й. 23 апр.), ўз номига хутба ўқиттирган ва аббосийлар сулоласининг халифаси алҚоим (ҳукмронлик даври: 1031 —75) унинг «султон» унвонини тан олиб, Т.ка «алМашриқ ва алМағриб султони» деган юксак унвонни ҳам берган. Т. халифани бувайҳийлар (улар шиалардан бўлган)нинг тазйиқидан халос қилиб, ислом динининг сунний мазҳабини мустаҳкамлаган. Кейинчалик Т. халифа алҚоимнинг қизи Саййида Нисога уйланган (1063.17.2).

Т. 1038 й.даёқ ҳарбий хизматлари эвазига йирик лашкарбошилар ва қариндошуруғларига мамлакат ҳудудини иқтосифатида тақсимлаб берган. Т. Райни, Чағрибек Марвни ўзларига пойтахт қилганлар. Кейинчалик Т. пойтахтни Райдан Исфаҳонга кўчирган (1050). Форслардан бўлган вазири Абдулмалик Кундурий (1064 й. қатл этилган) ёрдамида улкан Салжуқийлар салтанатини бошқарган.

Манба:Саяр аддин Али алХусайн и, Ахбор аддаулат асселджукиййа (Зубдат аттаворих), М., 1980; АбулФазл Байхаки, История Масъуда (1030—1041), М., 1969.

Ад.: Агаджанов С. Г., Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии IX — XIII вв., Ашхабад, 1969.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.