Tojikiston depressiyasi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 455–456-b. — ziyouz.com
Tojikiston depressiyasi – Hisor-Olay, Pomir va Hindukuş toğlari orasidagi tektonik botiq. Mezozoy, paleogen va neogen çökindilari bilan tölgan.
T.d. HisorOlay toğ tizmasi janubida, Uzbekistan, Tojikiston, Afğoniston hududlarida joylaşgan. Ğarbda Köhitang, şarqda Pomir, jan. da Hindukuş va Bandi Turkiston toğlarigaça çözilgan. Orografik jihatdan 2 qismga bölinadi. Şim. qismida Hisor vodiysi, jan. qismida Tojikistonning past va örtaça balandlikdagi tizmalari örin olgan. Hisor vodiysi Hisor tizmasining jan.dan boşlanib, jan.ğarbda Bobotoğ tizmasigaça çözilgan. T.d.ning zamini tokembriy jinslari, paleozoy—quyi triasning terrigenkarbonat, vulkanik çökindi va intruziv jinslaridan tarkib topgan. Strukturasi mezokaynozoyda jiddiy özgarmagan. Neogen oxiri — antropogen boşlarida bukilma hamda kötarilmalar dislokatsiyaga uçragan va murakkab burmali Tojikiston vigratsiyasi vujudga kelgan. Mezokaynozoy jinslaridan neft, tabiiy gaz, yonuvçi slanets, toştuz, quriliş materiallari konlari topilgan. Kuçli zilzilalar, tabiiy geografik jarayonlar (toğ qulaşi, surilmalar, sel) sodir bölib turadi.
Iqdimi keskin kontinental, qişi iliq, yozi issiq. Yanv.ning örtaça trasi —6° dan 3,6° gaça, iyulniki 23,2° dan 32,4° gaça, eng baland t-ra 49,5°. Yillik yoğin 119—154 mm, toğlarda 700 mm gaça. Yirik daryolari: Panj, Vaxş, Kofarnihon, Qizilsuv, Surxondaryo, Qunduz, Böz. Tuproği allyuvialötloq va b. tuproklar. Subtropik çöl, çala çöl, toğdaşt, örmon, ötloqdaştli yerlarda efemer, şuvoqefemer, buta, arça, baland böyli ötlar ösadi. Hayvonlardan böri, tulki, buğu, qamişzor muşugi, ğar xil ilonlar, quşlar yaşaydi.
Qazilma boyliklardan neft, gaz, tuzlar, kömir, quriliş materiallari, mineraltermal suv manbalari bor. Ingiçka tolali paxta yetiştiriş, boğdorçilik, tokçilik, subtropik ösimliklar uçun iqlim şaroiti qulay. Gidrotexnik inşootlardan GES, suv omborlari (Norak, Jan. Surxon) qurilgan, tunnel barpo etilgan, Palangdara (Tigrovaya balka), Ramit, Daşti Juş kabi qöriqxonalar taşkil etilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОЖИКИСТОН ДЕПРЕССИЯСИ – Ҳисор-Олай, Помир ва Ҳиндукуш тоғлари орасидаги тектоник ботиқ. Мезозой, палеоген ва неоген чўкиндилари билан тўлган.
Т.д. ҲисорОлай тоғ тизмаси жанубида, Узбекистан, Тожикистон, Афғонистон ҳудудларида жойлашган. Ғарбда Кўҳитанг, шарқда Помир, жан. да Ҳиндукуш ва Банди Туркистон тоғларигача чўзилган. Орографик жиҳатдан 2 қисмга бўлинади. Шим. қисмида Ҳисор водийси, жан. қисмида Тожикистоннинг паст ва ўртача баландликдаги тизмалари ўрин олган. Ҳисор водийси Ҳисор тизмасининг жан.дан бошланиб, жан.ғарбда Боботоғ тизмасигача чўзилган. Т.д.нинг замини токембрий жинслари, палеозой—қуйи триаснинг терригенкарбонат, вулканик чўкинди ва интрузив жинсларидан таркиб топган. Структураси мезокайнозойда жиддий ўзгармаган. Неоген охири — антропоген бошларида букилма ҳамда кўтарилмалар дислокацияга учраган ва мураккаб бурмали Тожикистон виграцияси вужудга келган. Мезокайнозой жинсларидан нефть, табиий газ, ёнувчи сланец, тоштуз, қурилиш материаллари конлари топилган. Кучли зилзилалар, табиий географик жараёнлар (тоғ қулаши, сурилмалар, сел) содир бўлиб туради.
Иқдими кескин континентал, қиши илиқ, ёзи иссиқ. Янв.нинг ўртача траси —6° дан 3,6° гача, июлники 23,2° дан 32,4° гача, энг баланд т-ра 49,5°. Йиллик ёғин 119—154 мм, тоғларда 700 мм гача. Йирик дарёлари: Панж, Вахш, Кофарниҳон, Қизилсув, Сурхондарё, Қундуз, Бўз. Тупроғи аллювиалўтлоқ ва б. тупроклар. Субтропик чўл, чала чўл, тоғдашт, ўрмон, ўтлоқдаштли ерларда эфемер, шувоқэфемер, бута, арча, баланд бўйли ўтлар ўсади. Ҳайвонлардан бўри, тулки, буғу, қамишзор мушуги, ғар хил илонлар, қушлар яшайди.
Қазилма бойликлардан нефть, газ, тузлар, кўмир, қурилиш материаллари, минералтермал сув манбалари бор. Ингичка толали пахта етиштириш, боғдорчилик, токчилик, субтропик ўсимликлар учун иқлим шароити қулай. Гидротехник иншоотлардан ГЭС, сув омборлари (Норак, Жан. Сурхон) қурилган, туннель барпо этилган, Палангдара (Тигровая балка), Рамит, Дашти Жуш каби қўриқхоналар ташкил этилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.