Tojiklar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 457-b. — ziyouz.com
Tojiklar — Markaziy Osiyodagi qdd. xalqlardan biri. Tojikiston Respublikasining asosiy aholisi (4 mln. 898 mingdan ortiq, 2001). Özbekistonda (1 mln. 165 mingdan ortiq, 2000; asosan, Samarkand, Buxoro, Surxondaryo, Qaşqadaryo, Farğona, Andijon, Namangan, Toşkent viloyatlari va Toşkent ş.da), Afgonistonda (3 mln. 700 ming), Xitoyning şarqida, Eron Xurosonida, RFda, Qozoğistonda va Turkmanistonda, şuningdek, Pokistonda yaşaydilar. T.ning umumiy soni 10 mln.dan ortiq. Asosiy qismi tojikdariy tilida sözlaşadi. Toğli Badaxşon Muxtor viloyati hamda Yağnob aholisining asosiy qismi şarqiy eron tillari guruhi oilasiga kiruvçi maxsus şevalarda sözlaşadi. T., asosan, islom dinining sunniy mazhabiga, Badaxşon aholisining aksariyati esa şia mazhabining ismoiliya oqimiga e'tiqod qiladi.
T.ning etnik maydonda şakllanişiga Markaziy Osiyoda yaşovçi bir qator etnik guruh va qabilalar, çunonçi suğdiylar, baqtriyaliklar, toxarlar, köçmançi sak va skiflar katta ta'sir körsatgan.
Tojikiston T.i şim. va jan. T.ga bölinib, har 2 guruh geohududiy kelib çiqişiga qarab yana bir qança guruhlarga bölinadi. Çunonçi: xöjandlik, köloblik, garmlik, pomirlik, darvozlik, romitlik, vaxonlik, ğozimaliklik, yovonlik va ğ.k. Pomirda yaşovçi T., turfa dialektlarda sözlaşişlariga qaramasdan, ular qam özlarini T. ning ajralmas qismi sifatida e'tirof etadilar.
T.ning xöjalik maşğuloti kadimdan, asosan, sun'iy suğorişga asoslangan dehqonçilik va boğdorçilik hisoblanib, çorvaçilik ham muhim rol öynagan. Şuningdek, hunarmandçilik: yoğoç öymakorligi va gançkorlik, kaştaçilik, çöptaroşlik (tovoq, çömiç va qoşiqlar yasaş) keng rivojlangan.
Ad.: Bartold V.V., Tadjiki, t. 2,(1), M., 1963; Vamberi A., Oçerki o Sredney Azii. M., 1868; Şişov A., Tadjiki: Etnografiçeskiye i antropologiçeskoye issledovaniye, T., 1910.
Nasriddin Mamanazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОЖИКЛАР — Марказий Осиёдаги қдд. халқлардан бири. Тожикистон Республикасининг асосий аҳолиси (4 млн. 898 мингдан ортиқ, 2001). Ўзбекистонда (1 млн. 165 мингдан ортиқ, 2000; асосан, Самарканд, Бухоро, Сурхондарё, Қашқадарё, Фарғона, Андижон, Наманган, Тошкент вилоятлари ва Тошкент ш.да), Афгонистонда (3 млн. 700 минг), Хитойнинг шарқида, Эрон Хуросонида, РФда, Қозоғистонда ва Туркманистонда, шунингдек, Покистонда яшайдилар. Т.нинг умумий сони 10 млн.дан ортиқ. Асосий қисми тожикдарий тилида сўзлашади. Тоғли Бадахшон Мухтор вилояти ҳамда Яғноб аҳолисининг асосий қисми шарқий эрон тиллари гуруҳи оиласига кирувчи махсус шеваларда сўзлашади. Т., асосан, ислом динининг сунний мазҳабига, Бадахшон аҳолисининг аксарияти эса шиа мазҳабининг исмоилия оқимига эътиқод қилади.
Т.нинг этник майдонда шаклланишига Марказий Осиёда яшовчи бир қатор этник гуруҳ ва қабилалар, чунончи суғдийлар, бақтрияликлар, тохарлар, кўчманчи сак ва скифлар катта таъсир кўрсатган.
Тожикистон Т.и шим. ва жан. Т.га бўлиниб, ҳар 2 гуруҳ геоҳудудий келиб чиқишига қараб яна бир қанча гуруҳларга бўлинади. Чунончи: хўжандлик, кўлоблик, гармлик, помирлик, дарвозлик, ромитлик, вахонлик, ғозималиклик, ёвонлик ва ғ.к. Помирда яшовчи Т., турфа диалектларда сўзлашишларига қарамасдан, улар қам ўзларини Т. нинг ажралмас қисми сифатида эътироф этадилар.
Т.нинг хўжалик машғулоти кадимдан, асосан, сунъий суғоришга асосланган деҳқончилик ва боғдорчилик ҳисобланиб, чорвачилик ҳам муҳим роль ўйнаган. Шунингдек, ҳунармандчилик: ёғоч ўймакорлиги ва ганчкорлик, каштачилик, чўптарошлик (товоқ, чўмич ва қошиқлар ясаш) кенг ривожланган.
Ад.: Бартольд В.В., Таджики, т. 2,(1), М., 1963; Вамбери А., Очерки о Средней Азии. М., 1868; Шишов А., Таджики: Этнографические и антропологическое исследование, Т., 1910.
Насриддин Маманазаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.