Tok kesiş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 464–465-b. — ziyouz.com
Tok kesiş — tokning ösişi, rivojlanişi va hosildorligini tartibga solib turiş uçun har yili amalga oşiriladigan agrotexnik tadbir. T.k. parvarişni yengillaştiradi, yoruğlik va issiqlikdan ösimlikning töla foydalanişini ta'minlaydi, ildiz bilan yer ustki qismining özaro mutanosibligini tartibga soladi. Tokka tegişli şakl beriş maqsadida ötqazilgan yilidan boşlab xar yili kesiladi. Tok tuplarida novdalar yetarli bulmasa, ğovlab ketadi, yaxşi pişib yetilmaydi, hosil va uning sifati pasayadi, keragidan ortiq qoddirilsa, ular suyet usadi, hosil kam va sifatsiz böladi, kasalliklarga çalinadi. T.k. qoidalari: novda qança yögon bölsa şunça uzun qoddiriladi va aksinça. Novda kurtak ustidan qarşi tomonga qiya kilib kesiladi; zang, madang yoki novda butunlay olib taşlanayetganda asosga taqab (tönkaça qoldirmasdan) kesiladi; hosil bergan bulturgi novda olib taşlanib, örinbosar novdadan ösib çiqqan ikkita novdaning ustkisi hosil, pastkisi urinbosar novda sifatida kesiladi; kuçli usuvçi tok navlarida har ikki hosil novdaga bitta 3—4 kurtakli örinbosar novda qoldiriladi; örinbosar novdadan yangi novda çiqmasa yoki ösgani nimjon bölsa, hosil beradigan novda bulturgi eng pastki novdadan şakllantiriladi. Tokka kup zangli yelpiğiçsimon şakl berişda har bir tupda 4—6 ta köp yillik zang qoldiriladi. Vinobop uzum navlari zangini 6—8 y., xöraki uzum navlari zangini 10—12 y.da astasekin almaştirib turiladi.
Har bir tok tupida yer şaroitiga qarab, neçtadan kurtak (köz) qoldirib kesiş katta ahamiyatga ega. Mas., kuçli ösadigan tok navlari (Nimrang, Husayni, Toifi, Qora kişmiş va b.) sörilarda östirilganda bir tupida 400500 ta, işkomlarda 300350 ta, simbağazlarda 150— 200—250 tagaça kurtak krldirib kesiladi. Har bir hosil beradigan novdada esa tok naviga qarab 5—15—20 tagaça, örinbosar novdalarda 1—4 tagaça kurtak qoldiriladi. Tok qişda kömiladigan mintaqalarda bahorda oçiş paytida singan yoki qişda sovuq urgan novdalar örnini tölatiş uçun 15—20% ortiqroq kurtak qoldiriladi.
T.k.da 1, 2, 3 yoşli toklarni kesiş qoidalariga amal qiliş lozim. Töğri şakl berilgan tok 4yili töla hosilga kiradi. Özbekistonda kup zangli yelpiğiçsimon şakl keng tarqalgan. Tuplarga köçati ekilayotgandayoq şakl beriş e'tiborga olinadi. Şakl berişda kesiş, ötgan yilgi va şu yilgi novdalarni suyançiqlarga boğlaş, çilpiş va ortikça novdalarni olib taşlaş muhim ahamiyatga ega.
Jamoliddin Fayziyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОК КЕСИШ — токнинг ўсиши, ривожланиши ва ҳосилдорлигини тартибга солиб туриш учун ҳар йили амалга ошириладиган агротехник тадбир. Т.к. парваришни енгиллаштиради, ёруғлик ва иссиқликдан ўсимликнинг тўла фойдаланишини таъминлайди, илдиз билан ер устки қисмининг ўзаро мутаносиблигини тартибга солади. Токка тегишли шакл бериш мақсадида ўтқазилган йилидан бошлаб хар йили кесилади. Ток тупларида новдалар етарли булмаса, ғовлаб кетади, яхши пишиб етилмайди, ҳосил ва унинг сифати пасаяди, керагидан ортиқ қоддирилса, улар сует усади, ҳосил кам ва сифатсиз бўлади, касалликларга чалинади. Т.к. қоидалари: новда қанча йўгон бўлса шунча узун қоддирилади ва аксинча. Новда куртак устидан қарши томонга қия килиб кесилади; занг, маданг ёки новда бутунлай олиб ташланаетганда асосга тақаб (тўнкача қолдирмасдан) кесилади; ҳосил берган бултурги новда олиб ташланиб, ўринбосар новдадан ўсиб чиққан иккита новданинг усткиси ҳосил, пасткиси уринбосар новда сифатида кесилади; кучли усувчи ток навларида ҳар икки ҳосил новдага битта 3—4 куртакли ўринбосар новда қолдирилади; ўринбосар новдадан янги новда чиқмаса ёки ўсгани нимжон бўлса, ҳосил берадиган новда бултурги энг пастки новдадан шакллантирилади. Токка куп зангли елпиғичсимон шакл беришда ҳар бир тупда 4—6 та кўп йиллик занг қолдирилади. Винобоп узум навлари зангини 6—8 й., хўраки узум навлари зангини 10—12 й.да астасекин алмаштириб турилади.
Ҳар бир ток тупида ер шароитига қараб, нечтадан куртак (кўз) қолдириб кесиш катта аҳамиятга эга. Мас., кучли ўсадиган ток навлари (Нимранг, Ҳусайни, Тоифи, Қора кишмиш ва б.) сўриларда ўстирилганда бир тупида 400500 та, ишкомларда 300350 та, симбағазларда 150— 200—250 тагача куртак крлдириб кесилади. Ҳар бир ҳосил берадиган новдада эса ток навига қараб 5—15—20 тагача, ўринбосар новдаларда 1—4 тагача куртак қолдирилади. Ток қишда кўмиладиган минтақаларда баҳорда очиш пайтида синган ёки қишда совуқ урган новдалар ўрнини тўлатиш учун 15—20% ортиқроқ куртак қолдирилади.
Т.к.да 1, 2, 3 ёшли токларни кесиш қоидаларига амал қилиш лозим. Тўғри шакл берилган ток 4йили тўла ҳосилга киради. Ўзбекистонда куп зангли елпиғичсимон шакл кенг тарқалган. Тупларга кўчати экилаётгандаёқ шакл бериш эътиборга олинади. Шакл беришда кесиш, ўтган йилги ва шу йилги новдаларни суянчиқларга боғлаш, чилпиш ва ортикча новдаларни олиб ташлаш муҳим аҳамиятга эга.
Жамолиддин Файзиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.