Tokembriy

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 467–468-b. — ziyouz.com

Tokembriy — Yer tarixida birinçi geologik formatsiyalar paydo bölişidan kembriy sistemasi (davri) taça ötgan davr. T. Yer tarixining 6/7 kismini taşkil qiluvçi vaktini va Yer pöstining şu davrda hosil bölgan qad. qatlamlarini öz içiga oladi. Bu davrning geologik tarixi uzoq vaqt fanga noma'lum bölib kelgan. Faqat 20-a. ning boşlaridagina T. stratigrafiyasi va geoxronologşgsini örganişda radiometrik metodlar qöllanila boşladi. T. bizga ma'lum bölgan 3500 mln. yoşga yakin qad. geologik jinslar hosil bölgan davrdan to kembriy davri boşlanişiga qadar 2900 mln. yildan ortiq vaqt davom etgan. 19-a.ning 2yarmida Şim. Amerikada tarixiy geologik ma'lumotlar, jinslarning metamorfizm darajasi va b. belgilari asosida T.ni arxey yoki arxeozoy va proterozoy ga buliş taklif etilgan. Ular orasidagi çegara, bundan 2500—2700 mln. yil ilgari yirik burmalaniş va granitlaniş davriga tuğri keladi. T. yotqiziqdari barça qitalarda: Şarkiy Yevropa, Sibir, Jan. Xitoy va Hindiston, şuningdek, Şim. Amerika, Afrika, Avstraliya va Antraktidaning qad. platformalarida tarqalgan. Yuqori T. hosilalari, köpinça, qad. platformalar çökindi qoplamining quyi qismini taşkil qiladi. Ular, tarkibida, hatto kuçsiz metamorfizm ta'sirida yemiriluvçi glaukonit va b. minerallar saklangan, kamroq özgargan jinslardan tarkib topgan. Quyi T. hosilalari gneys, migmatit, turli kristalli slanetslar, amfibolitlar, qisman jespilit, kvarsit va marmarlardan iborat. Ular qalin qatlamlarni taşkil qiladi. Bu esa, qatlamlarda quyi T.da barça materiklarda keng tarqalgan harakatçan rivojlaniş (geosinklinal)dan dalolat beradi. Quyi T. oxirida platforma tipidagi formatsiyalar paydo bölgan. Yuqori T. formatsiyalari turiga köra, paleozoy formatsiyalari turiga yaqin turadi, ular kvars qumtoşlari va kvarsitlar, gilli slanetslar va fillitlar, turli vulkanogen jinslar, stromatolitli dolomitlar va ohaktoşlardan tarkib topgan kalin qatlamlardan iborat. T.ning eng oxirida molasslarga öxşaş jinslar qatlami paydo bölgan. T. yotqiziklarida fanerozoyning stratigrafik şkalasini tuzişda asos bölib xizmat qiladigan skeletli hayvonlar yöq, şunga qaramay organik hayot izlari köp. Kökyaşil suvötlar (stromatolitlar) va bakteriyalar (onkolitlar)ning hayot mahsullari mavjud. T. qatlamlarida ilgari spora deb hisoblangan suvötlardan kelib çiqqan juda mayda (50 s ölçamli) yumaloq tanaçalar («akritarx» yoki «sferomorfid»lar) uçraydi.

Hayvonot dunyosi ösimliklarga qaraganda kam taraqqiy etgan. T.ning köpgina toşqotgan jinslari yetarliça aniqlanmagan. Avstraliya, Jan. Afrika qumtoşlarida kamdankam uçraydigan noyob topilmalar vendning hayvonot dunyosi ança boy bölganligidan dalolat beradi.

Örta Osiyo, Qozoğiston, Uzoq Şarq bukilmali sistemalarida ham T. davriga mansub jinslar aniqlangan. Bu yerlarda quyi T., şuningdek, rifeyga oid yotqiziqlar mavjud bölib, ular çökindi va vulkanogen geosinklinal qatlamlarni taşkil etadi. Özbekistonda T. majmuasi quyi va yuqori proterozoy yotqiziqlaridan taşkil topgan. Quyi proterozoy KosonQoraterak (Teraksoy, Semizsoy svitalari) rnida, Boysuntoğda (Qoratoş, Xujabözbarak, Aylangar, Şotut svitalari), Tomditoğda (Uçquduqtoğ, Yurgantoğ svitalari), Bökantoğda (Çolçaratoğ va Qumloq svitasining quyi qismi). Ular gneys, kristalli slanets, amfibolit, kvarsit, marmarlardan tarkib topgan, tirik mavjudot qoldiqlari topilmagan. Özbekiston ğarbida örta va yuqori rifey yotqiziqlari topilgan. Turli xil kimyoviy elementlar (oltin, uran, selen, vanadiy, molibden va b.) ning konsentratsiyasi yuqori. Bu esa şu regionda sanoat obyektlarini şakllanişiga sababçi böladi. Özbekistonning T. kesmalarida topilgan rifey biotasi qoldiqlarining boy majmui va birgalikda topilgan turli guruhlar uzoq ötmişning geologik voqealari töğrisida juda qiziqarli ilmiy ma'lumotlar beradi. Bu esa, Jan. Tyanşanning qad. geologik rivojlanişi tarixini yangiça talqin qilişga imkon yaratadi. Özbekistonda T. qatlamlari borligini ilk bor geolog olim M. A. Ahmadjonov aniqlagan. T. foydali qazilmalarga juda boy. Bu davr yotqiziqlarida temir rudalari (temir kvarsitlari, jespilit), alyuminiy xom aşyosi (kianit, sillimanit), marganets, oltin va uran, mis, nikel, kobalt rudalari, qörğoşinrux, slyuda (muskovit), keramika xom aşyosi va nodir metallar (T.ning eng keyingi hosilalarida qad. neft konlari) bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОКЕМБРИЙ — Ер тарихида биринчи геологик формациялар пайдо бўлишидан кембрий системаси (даври) тача ўтган давр. Т. Ер тарихининг 6/7 кисмини ташкил қилувчи вактини ва Ер пўстининг шу даврда ҳосил бўлган қад. қатламларини ўз ичига олади. Бу даврнинг геологик тарихи узоқ вақт фанга номаълум бўлиб келган. Фақат 20-а. нинг бошларидагина Т. стратиграфияси ва геохронологшгсини ўрганишда радиометрик методлар қўлланила бошлади. Т. бизга маълум бўлган 3500 млн. ёшга якин қад. геологик жинслар ҳосил бўлган даврдан то кембрий даври бошланишига қадар 2900 млн. йилдан ортиқ вақт давом этган. 19-а.нинг 2ярмида Шим. Америкада тарихий геологик маълумотлар, жинсларнинг метаморфизм даражаси ва б. белгилари асосида Т.ни архей ёки археозой ва протерозой га булиш таклиф этилган. Улар орасидаги чегара, бундан 2500—2700 млн. йил илгари йирик бурмаланиш ва гранитланиш даврига туғри келади. Т. ётқизиқдари барча қитьаларда: Шаркий Европа, Сибирь, Жан. Хитой ва Ҳиндистон, шунингдек, Шим. Америка, Африка, Австралия ва Антрактиданинг қад. платформаларида тарқалган. Юқори Т. ҳосилалари, кўпинча, қад. платформалар чўкинди қопламининг қуйи қисмини ташкил қилади. Улар, таркибида, ҳатто кучсиз метаморфизм таъсирида емирилувчи глауконит ва б. минераллар сакланган, камроқ ўзгарган жинслардан таркиб топган. Қуйи Т. ҳосилалари гнейс, мигматит, турли кристалли сланецлар, амфиболитлар, қисман жеспилит, кварцит ва мармарлардан иборат. Улар қалин қатламларни ташкил қилади. Бу эса, қатламларда қуйи Т.да барча материкларда кенг тарқалган ҳаракатчан ривожланиш (геосинклиналь)дан далолат беради. Қуйи Т. охирида платформа типидаги формациялар пайдо бўлган. Юқори Т. формациялари турига кўра, палеозой формациялари турига яқин туради, улар кварц қумтошлари ва кварцитлар, гилли сланецлар ва филлитлар, турли вулканоген жинслар, строматолитли доломитлар ва оҳактошлардан таркиб топган калин қатламлардан иборат. Т.нинг энг охирида молассларга ўхшаш жинслар қатлами пайдо бўлган. Т. ётқизикларида фанерозойнинг стратиграфик шкаласини тузишда асос бўлиб хизмат қиладиган скелетли ҳайвонлар йўқ, шунга қарамай органик ҳаёт излари кўп. Кўкяшил сувўтлар (строматолитлар) ва бактериялар (онколитлар)нинг ҳаёт маҳсуллари мавжуд. Т. қатламларида илгари спора деб ҳисобланган сувўтлардан келиб чиққан жуда майда (50 ц ўлчамли) юмалоқ таначалар («акритарх» ёки «сфероморфид»лар) учрайди.

Ҳайвонот дунёси ўсимликларга қараганда кам тараққий этган. Т.нинг кўпгина тошқотган жинслари етарлича аниқланмаган. Австралия, Жан. Африка қумтошларида камданкам учрайдиган ноёб топилмалар венднинг ҳайвонот дунёси анча бой бўлганлигидан далолат беради.

Ўрта Осиё, Қозоғистон, Узоқ Шарқ букилмали системаларида ҳам Т. даврига мансуб жинслар аниқланган. Бу ерларда қуйи Т., шунингдек, рифейга оид ётқизиқлар мавжуд бўлиб, улар чўкинди ва вулканоген геосинклиналь қатламларни ташкил этади. Ўзбекистонда Т. мажмуаси қуйи ва юқори протерозой ётқизиқларидан ташкил топган. Қуйи протерозой КосонҚоратерак (Тераксой, Семизсой свиталари) рнида, Бойсунтоғда (Қоратош, Хужабўзбарак, Айлангар, Шотут свиталари), Томдитоғда (Учқудуқтоғ, Юргантоғ свиталари), Бўкантоғда (Чолчаратоғ ва Қумлоқ свитасининг қуйи қисми). Улар гнейс, кристалли сланец, амфиболит, кварцит, мармарлардан таркиб топган, тирик мавжудот қолдиқлари топилмаган. Ўзбекистон ғарбида ўрта ва юқори рифей ётқизиқлари топилган. Турли хил кимёвий элементлар (олтин, уран, селен, ванадий, молибден ва б.) нинг концентрацияси юқори. Бу эса шу регионда саноат объектларини шаклланишига сабабчи бўлади. Ўзбекистоннинг Т. кесмаларида топилган рифей биотаси қолдиқларининг бой мажмуи ва биргаликда топилган турли гуруҳлар узоқ ўтмишнинг геологик воқеалари тўғрисида жуда қизиқарли илмий маълумотлар беради. Бу эса, Жан. Тяньшаннинг қад. геологик ривожланиши тарихини янгича талқин қилишга имкон яратади. Ўзбекистонда Т. қатламлари борлигини илк бор геолог олим М. А. Аҳмаджонов аниқлаган. Т. фойдали қазилмаларга жуда бой. Бу давр ётқизиқларида темир рудалари (темир кварцитлари, жеспилит), алюминий хом ашёси (кианит, силлиманит), марганец, олтин ва уран, мис, никель, кобальт рудалари, қўрғошинрух, слюда (мусковит), керамика хом ашёси ва нодир металлар (Т.нинг энг кейинги ҳосилаларида қад. нефть конлари) бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.