Tokio

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 468–469-b. — ziyouz.com

Tokio — Yaponiyanit poytaxti. Mamlakatning iqtisodiy, moliyaviy va madaniy markazi. Aholisining soni va sanoatning ösiş sur'atlari böyiça dunyodagi yirik şaharlar orasida yetakçi örinlardan birini egallaydi. Xonsyu o.ning janşarqiy qismida, Kanto tekisligida, Edogava, Arakava, Sumida, Tama daryolarining Tokio qöltiğiga quyiliş yerida joylaşgan. Iqlimi subtropik, mussonli, eng sovuq oy — yanv.ning örtaça trasi 3,G, eng issik, oy — avg.niki 25,6°. Yillik yoğin 1343 mm. Seryoğin mavsumda tez-tez tayfun böladi. T. seysmik faol zonada joylaşgan.

Aholisi 8,1 mln. kişi (2000). Poytaxt prefekturasi (Syutoken) yoki Katta T. tarkibiga 4 ta prefekturaning şahar va şaharçalari kiritiladi, aholisi 28 mln. kişidan ziyod. Mamlakat milliy daromadining 1/5 kismi T.ga töğri keladi.

T.ga 15-a.ning örtalarida asos solingan. 1457 y.da Edo qasri qurilgan bölib, uning atrofida savdogar va hunarmandlarning uylari köpayib bordi. 1590 y.da Edo ş. Tokugava sulolasining qarorgohiga aylandi. Yaponiyaning rasmiy poytaxti esa öşa vaqtda Kioto ş. edi. 18-a.da Edo jahonning eng yirik şaharlaridan biriga aylandi. 1869 y.da hokimiyat boşqa sulola vakili imperator Mutsixito qöliga ötgaç, poytaxt Edoga köçirildi va T. («şarqiy poytaxt») deb ataldi. 19-a.ning 2yarmida T.da ipak, lokböyoq, çinni sanoatlari, 19-a.ning oxiridan maşinasozlik va kemasozlik sanoatlari rivojlana boşladi. 1923 y. 1 sent.dagi zilzila va uning okibatlarida kelib çiqqan yonğin tufayli T.ning köp qismi vayron böldi. 2jahon uruşi vaqtida T. AQŞ aviatsiyasi tomonidan bombardimon qilingan.

T. — transport yöllarining yirik tuguni. Dengiz porti (yiliga 70 mln. t dan ortiq yuk ortibtuşiriladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Metropoliten qurilgan. Yetakçi sanoat tarmoği — maşinasozlik (xususan, elektrotexnika, umumiy maşinasozlik, transport jihozlari işlab çiqariş., anik, mexanika) va metallsozlik. Kime, poligrafiya va oziq-ovqat sanoatlari ham rivojlangan. Neftni qayta işlaş va neft kimyosi, quriliş materiallari va yengil sanoat (töqimaçilik, zargarlik va yodgorlik buyumlari işlab çiqariş.) korxonalari mavjud. Sanoati, asosan, çet eldan keltirilgan xom aşyo hisobiga işlaydi. Sanoat korxonalarining katta qismi mayda va örta korxonalardan iborat. T. — yirik savdotaqsimot markazi. Şaxarda tovar va fond birjalari, savdo firmalarining vakolatxonalari, yirik banklar, suğurta idoralari joylaşgan. T. da untlar, Yaponiya FA, San'at akademiyasi, teatrlar, 30 dan ortiq muzey (şu jumladan, Genri galereyasi, BriJston san'at muzeyi, zamonaviy san'at milliy muzeyi, Tokio milliy muzeyi va b.), kutubxonalar, konsert zallari bor. Me'moriy yodgorliklaridan şahar markazida atrofi boğ bilan öralgan imperator saroyi (1869 y.gaça Edo qasri, 15—17-a. lar), saroy majmuasi (1600), manzarali boğ (17—18-a.lar) saqlangan. Uning atrofida hukumat binolari, Tosyogu va Meydzi ibodatxonalari joylaşgan. Soka unti hududida 2004 y. 26 martda Alişer Navoiyga haykal örnatildi (haykaltaroş J.Mirtojiyev). 1964 y.da T.da 18Olimpiada öyinlari bölib ötgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОКИО — Япониянит пойтахти. Мамлакатнинг иқтисодий, молиявий ва маданий маркази. Аҳолисининг сони ва саноатнинг ўсиш суръатлари бўйича дунёдаги йирик шаҳарлар орасида етакчи ўринлардан бирини эгаллайди. Хонсю о.нинг жаншарқий қисмида, Канто текислигида, Эдогава, Аракава, Сумида, Тама дарёларининг Токио қўлтиғига қуйилиш ерида жойлашган. Иқлими субтропик, муссонли, энг совуқ ой — янв.нинг ўртача траси 3,Г, энг иссик, ой — авг.ники 25,6°. Йиллик ёғин 1343 мм. Серёғин мавсумда тез-тез тайфун бўлади. Т. сейсмик фаол зонада жойлашган.

Аҳолиси 8,1 млн. киши (2000). Пойтахт префектураси (Сютокен) ёки Катта Т. таркибига 4 та префектуранинг шаҳар ва шаҳарчалари киритилади, аҳолиси 28 млн. кишидан зиёд. Мамлакат миллий даромадининг 1/5 кисми Т.га тўғри келади.

Т.га 15-а.нинг ўрталарида асос солинган. 1457 й.да Эдо қасри қурилган бўлиб, унинг атрофида савдогар ва ҳунармандларнинг уйлари кўпайиб борди. 1590 й.да Эдо ш. Токугава сулоласининг қароргоҳига айланди. Япониянинг расмий пойтахти эса ўша вақтда Киото ш. эди. 18-а.да Эдо жаҳоннинг энг йирик шаҳарларидан бирига айланди. 1869 й.да ҳокимият бошқа сулола вакили император Муцихито қўлига ўтгач, пойтахт Эдога кўчирилди ва Т. («шарқий пойтахт») деб аталди. 19-а.нинг 2ярмида Т.да ипак, локбўёқ, чинни саноатлари, 19-а.нинг охиридан машинасозлик ва кемасозлик саноатлари ривожлана бошлади. 1923 й. 1 сент.даги зилзила ва унинг окибатларида келиб чиққан ёнғин туфайли Т.нинг кўп қисми вайрон бўлди. 2жаҳон уруши вақтида Т. АҚШ авиацияси томонидан бомбардимон қилинган.

Т. — транспорт йўлларининг йирик тугуни. Денгиз порти (йилига 70 млн. т дан ортиқ юк ортибтуширилади). Аэропорти халқаро аҳамиятга эга. Метрополитен қурилган. Етакчи саноат тармоғи — машинасозлик (хусусан, электротехника, умумий машинасозлик, транспорт жиҳозлари ишлаб чиқариш., аник, механика) ва металлсозлик. Киме, полиграфия ва озиқ-овқат саноатлари ҳам ривожланган. Нефтни қайта ишлаш ва нефть кимёси, қурилиш материаллари ва енгил саноат (тўқимачилик, заргарлик ва ёдгорлик буюмлари ишлаб чиқариш.) корхоналари мавжуд. Саноати, асосан, чет элдан келтирилган хом ашё ҳисобига ишлайди. Саноат корхоналарининг катта қисми майда ва ўрта корхоналардан иборат. Т. — йирик савдотақсимот маркази. Шахарда товар ва фонд биржалари, савдо фирмаларининг ваколатхоналари, йирик банклар, суғурта идоралари жойлашган. Т. да унтлар, Япония ФА, Санъат академияси, театрлар, 30 дан ортиқ музей (шу жумладан, Генри галереяси, БриЖстон санъат музейи, замонавий санъат миллий музейи, Токио миллий музейи ва б.), кутубхоналар, концерт заллари бор. Меъморий ёдгорликларидан шаҳар марказида атрофи боғ билан ўралган император саройи (1869 й.гача Эдо қасри, 15—17-а. лар), сарой мажмуаси (1600), манзарали боғ (17—18-а.лар) сақланган. Унинг атрофида ҳукумат бинолари, Тосёгу ва Мэйдзи ибодатхоналари жойлашган. Сока унти ҳудудида 2004 й. 26 мартда Алишер Навоийга ҳайкал ўрнатилди (ҳайкалтарош Ж.Миртожиев). 1964 й.да Т.да 18Олимпиада ўйинлари бўлиб ўтган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.