Toksoplazmoz
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 471–472-b. — ziyouz.com
Toksoplazmoz — içki a'zo va sistemalar funksiyasini izdan çiqaradigan parazitar kasallik; bir hujayrali sodda hayvon — toksoplazmalar qözğatadi. Odam, hayvon (çöçqa, quyon, qoramol, qöy, kiyik, tulki, olmaxon, yumronqoziq) va parrandalar (tovuq, ördak, kaptar)da uçraydi. Kasallik manbai, asosan, itlar, muşuklar va T. bilan oğrigan bemor hisoblanadi; ular özlarining sölagi, siydigi, najasi, suti, burun şilimşiği orqali taşqi muhitga köplab kasallik qözğatuvçisini tarqatadi. Toksoplazmalar odamga ovqat mahsulotlari (xom göşt, pişirilmagan sut, xom tuxum) orqali, şuningdek, bevosita kasal hayvonlar bilan muloqotda bölganda (çorvaçilik xöjaliklari va göşt kti xodimlari yoki teriga işlov beruvçilar) yuqişi mumkin. Uy şaroitida, ayniqsa, ayollar qiyma ta'mini totib körganida ham toksoplazma yuqadi. Toksoplazma şilliq pardalar (oğiz, burun, köz şilliq pardasi) yoki çaqalangan teriga tuşişi, şuningdek, transmissiv va b. yöllar bilan yuqişi mumkin. Odam organizmiga tuşgan toksoplazma qon tomirlar orqali turli a'zolar (miya, köz, jigar, taloq, yurak va limfa bezlari)ga tarqaladi va şu a'zolarning zararlanişiga sabab böladi.
Tuğma va orttirilgan T. farq qilinadi. Tuğma T.da kasallik ona organizmidan qon orqali homilaga ötadi. T. homilaga dastlabki oylarda yuqsa, bola tuşadi yoki ulik, yoxud majruh bölib tuğiladi. Orttirilgan T. ötkir va surunkali keçadi. Ötkir T.da bemor isitmalaydi, boşi, muskullari oğriydi; limfa bezlari, köz, teri, miya qobiklari va içki a'zolariga putur yetadi. Surunkali T. yillab çözilişi mumkin. Bunda bemorning trasi yuqori böladi, boşi oğriydi; quvvatsizlik, asabiylaşiş kuzatiladi; köriş, xotira va iş qobiliyati pasayadi; jigar, taloq va limfa bezlari şişadi; gepatit, miokardit, zotiljam yuzaga kelişi mumkin.
Kasallikning oldini oliş uçun kasal uy hayvonlarini aniqlaş va ularni ajratib qöyiş; bolalarni it, muşuk bilan öynaşlariga yöl qöymaslik lozim. Iste'mol qilinadigan göşt, sut mahsulotlarini albatta yaxşilab pişiriş yoki qaynatiş kerak.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОКСОПЛАЗМОЗ — ички аъзо ва системалар функциясини издан чиқарадиган паразитар касаллик; бир ҳужайрали содда ҳайвон — токсоплазмалар қўзғатади. Одам, ҳайвон (чўчқа, қуён, қорамол, қўй, кийик, тулки, олмахон, юмронқозиқ) ва паррандалар (товуқ, ўрдак, каптар)да учрайди. Касаллик манбаи, асосан, итлар, мушуклар ва Т. билан оғриган бемор ҳисобланади; улар ўзларининг сўлаги, сийдиги, нажаси, сути, бурун шилимшиғи орқали ташқи муҳитга кўплаб касаллик қўзғатувчисини тарқатади. Токсоплазмалар одамга овқат маҳсулотлари (хом гўшт, пиширилмаган сут, хом тухум) орқали, шунингдек, бевосита касал ҳайвонлар билан мулоқотда бўлганда (чорвачилик хўжаликлари ва гўшт кти ходимлари ёки терига ишлов берувчилар) юқиши мумкин. Уй шароитида, айниқса, аёллар қийма таъмини тотиб кўрганида ҳам токсоплазма юқади. Токсоплазма шиллиқ пардалар (оғиз, бурун, кўз шиллиқ пардаси) ёки чақаланган терига тушиши, шунингдек, трансмиссив ва б. йўллар билан юқиши мумкин. Одам организмига тушган токсоплазма қон томирлар орқали турли аъзолар (мия, кўз, жигар, талоқ, юрак ва лимфа безлари)га тарқалади ва шу аъзоларнинг зарарланишига сабаб бўлади.
Туғма ва орттирилган Т. фарқ қилинади. Туғма Т.да касаллик она организмидан қон орқали ҳомилага ўтади. Т. ҳомилага дастлабки ойларда юқса, бола тушади ёки улик, ёхуд мажруҳ бўлиб туғилади. Орттирилган Т. ўткир ва сурункали кечади. Ўткир Т.да бемор иситмалайди, боши, мускуллари оғрийди; лимфа безлари, кўз, тери, мия қобиклари ва ички аъзоларига путур етади. Сурункали Т. йиллаб чўзилиши мумкин. Бунда беморнинг траси юқори бўлади, боши оғрийди; қувватсизлик, асабийлашиш кузатилади; кўриш, хотира ва иш қобилияти пасаяди; жигар, талоқ ва лимфа безлари шишади; гепатит, миокардит, зотилжам юзага келиши мумкин.
Касалликнинг олдини олиш учун касал уй ҳайвонларини аниқлаш ва уларни ажратиб қўйиш; болаларни ит, мушук билан ўйнашларига йўл қўймаслик лозим. Истеъмол қилинадиган гўшт, сут маҳсулотларини албатта яхшилаб пишириш ёки қайнатиш керак.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.