Tol

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 472–473-b. — ziyouz.com

Tol (Salix) — toldoşlarga mansub daraxtlar va buta, çala butalar turkumi. 300 turi ma'lum. Asosan, mö'tadil mintaqada, Yevropa va Şim. Amerikada tarqalgan. Örta Osiyoda 22 turi bor. Daraxtlarining xodasi yöğon, pösti dağal, barglari navbat bilan joylaşgan. Ba'zilari bargi yozilgunça, boşqalari bargi yozilgandan keyin yoki bargi yozilişi bilan bir vaktda gullaydi. Ikki yoşli novdalari kuçala çiqaradi. Gullari ikki uyli, bir jinsli, mart— apr. oylarida gullaydi. Mevasi kösakça. 25—30 kunda yetiladi. Uruği mayda, oçiq va nam yerda tez, ya'ni 5—10 soatda unib çiqadi. 15—20 kundan keyin uniş qobiliyatini yöqotadi. Qalamçasidan, poya (xoda)sidan, parxişdan yaxşi köpayadi.

Özbekistonda oq T., qora T., ignabarg T., majnuntol, suvtol, turon T.i kabi turlari tarqalgan. Oq tolning (S.alba) bal. 10—15 m. yoğoç tanasi pöstloği töq kulrang, sur. Tanasining diametri 1,5 gaça, Qora tolning (S.excelsa Gmel.) daraxt novdalari rangi qönğirqizğiş. Tez ösadi. Issiqqa çidamli, şörxok yerlarda ham yaxşi ösadi. Qalamçasi va poyasi ekib östiriladi. Obodonlaştiriş va xöjalik ehtiyojlari uçun köp ekiladi. I g n a bargli tol (S.acutifolia) — dare böylarida, kiçikkiçik suv havzalari, ariklar, xonadonlar atrofida usadi. Kuryuqçilikka, şörxokka çidamli. Novdalari nozik va ingiçka. Bal. 2—4 m; majnuntol (S.babulonica) — bal. 8—10 m ga yetadi. Manzarali daraxt sifatida östiriladi; suvtol yoki Vilgelms toli (S.wilhelmsiana Bieb.) — buta, novdasi ingiçka, uzun, çöl, adir, toğ zonalaridagi töqayzorlarda uçraydi. Olga toli (S.olgae Rgl.) — yirik buta, novdalari rangi korakizil yoki sariq; Nedzvetskiy toli (S.niedzwiecku Goerz.) — past böyli daraxt, pişgan novdalari qizğiş yoki qönğir. Daryo sohillarida ösadi. Turon toli (S.turanica Nas.) — toğ va tog oldi töqaylarida töptöp bölib ösadi. Katta buta, bal. 5—6 m. Barglari uz. 12 sm, novdasi oç sariq. Novdalaridan har xil savatlar töqiladi.

Kökalamzorlaştiriş, obodonlik, ihota örmonzorlari taşkil etiş, yoğoç va xoda oliş uçun ekiladi. Qadimdan T. yoğoçidan quriliş materiallari, toqi, işkom, söri, har xil buyumlar, beşik, bolalar öyinçoqlari, ketmon va belkurak dastalari yasaşda foydalaniladi.

Ad.: Ansiferov G.I., Iva, M., 1984.

Abduşukur Xonazarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОЛ (Salix) — толдошларга мансуб дарахтлар ва бута, чала буталар туркуми. 300 тури маълум. Асосан, мўътадил минтақада, Европа ва Шим. Америкада тарқалган. Ўрта Осиёда 22 тури бор. Дарахтларининг ходаси йўғон, пўсти дағал, барглари навбат билан жойлашган. Баъзилари барги ёзилгунча, бошқалари барги ёзилгандан кейин ёки барги ёзилиши билан бир вактда гуллайди. Икки ёшли новдалари кучала чиқаради. Гуллари икки уйли, бир жинсли, март— апр. ойларида гуллайди. Меваси кўсакча. 25—30 кунда етилади. Уруғи майда, очиқ ва нам ерда тез, яъни 5—10 соатда униб чиқади. 15—20 кундан кейин униш қобилиятини йўқотади. Қаламчасидан, поя (хода)сидан, пархишдан яхши кўпаяди.

Ўзбекистонда оқ Т., қора Т., игнабарг Т., мажнунтол, сувтол, турон Т.и каби турлари тарқалган. Оқ толнинг (S.alba) бал. 10—15 м. ёғоч танаси пўстлоғи тўқ кулранг, сур. Танасининг диаметри 1,5 гача, Қора толнинг (S.excelsa Gmel.) дарахт новдалари ранги қўнғирқизғиш. Тез ўсади. Иссиққа чидамли, шўрхок ерларда ҳам яхши ўсади. Қаламчаси ва пояси экиб ўстирилади. Ободонлаштириш ва хўжалик эҳтиёжлари учун кўп экилади. И г н а баргли тол (S.acutifolia) — даре бўйларида, кичиккичик сув ҳавзалари, ариклар, хонадонлар атрофида усади. Курюқчиликка, шўрхокка чидамли. Новдалари нозик ва ингичка. Бал. 2—4 м; мажнунтол (S.babulonica) — бал. 8—10 м га етади. Манзарали дарахт сифатида ўстирилади; сувтол ёки Вильгелмс толи (S.wilhelmsiana Bieb.) — бута, новдаси ингичка, узун, чўл, адир, тоғ зоналаридаги тўқайзорларда учрайди. Ольга толи (S.olgae Rgl.) — йирик бута, новдалари ранги коракизил ёки сариқ; Недзвецкий толи (S.niedzwiecku Goerz.) — паст бўйли дарахт, пишган новдалари қизғиш ёки қўнғир. Дарё соҳилларида ўсади. Турон толи (S.turanica Nas.) — тоғ ва тог олди тўқайларида тўптўп бўлиб ўсади. Катта бута, бал. 5—6 м. Барглари уз. 12 см, новдаси оч сариқ. Новдаларидан ҳар хил саватлар тўқилади.

Кўкаламзорлаштириш, ободонлик, иҳота ўрмонзорлари ташкил этиш, ёғоч ва хода олиш учун экилади. Қадимдан Т. ёғочидан қурилиш материаллари, тоқи, ишком, сўри, ҳар хил буюмлар, бешик, болалар ўйинчоқлари, кетмон ва белкурак дасталари ясашда фойдаланилади.

Ад.: Анциферов Г.И., Ива, М., 1984.

Абдушукур Хоназаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.