Tola optikasi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 473-b. — ziyouz.com
Tola optikasi — yoruğlik va ma'lumotlarni optik diapazondagi nur ötkazgiçlar (nur tolalari) da tarqalişini urganadigan optika bölimi. T. o. 20-a.ning 50-y.larida vujudga kelib, 70-y.larning boşida spektrning körinuvçi va infraqizil sohalarida söniş koeffitsiyenti 20 dBĞkm dan kam bölgan kvars şişasi olinişi bilan jadal rivojlana boşlagan. Nur tola sindiriş körsatkiçlari bir-biridan farq qiluvçi silindr şaklidagi şişa yoki plastik özak va uni örab turuvçi qobiqdan taşkil topgan. Özakning sindiriş körsatkiçi qobiqnikidan katta bulgani uçun, ular çegarasida yoruğlikning töla içki qaytiş hodisasi yuz berib, uzak içiga kiritilgan nur taşqariga çiqib ketmasdan nur tola içida tarqaladi. Hyp tola özagining diametri bir neça mikrondan yuzlab mikrongaça, qobiq qalinligi önlab mikrondan yuzlab mikrongaça özgarişi mumkin.
T.o. sohasida olib borilgan tadqiqotlar nur tolalarning keng kölamda optik aloqada qöllanilişiga olib keldi. Hoz. kunda an'anaviy simli aloqa kabellari örnini axborot uzatiş imkoniyatlari katta bölgan nur tolali kabellar egallamoqda. Atlantika va Tinç okeanlari suv ostidan ötkazilgan nur tolali aloqa kabellari Osiyo va Yevropa davlatlarini Amerika qitasi bilan boğlab turibdi.
Optik tasvir muayyan tartib bilan joylaştirilgan nur tolalar dastasi orqali uzatiladi. Dastadagi tolalar soni bir neça ming, hatto, millionlarni taşkil etib, dasta uçlariga maxsus işlov beriladi. Nur tolalar dastasi tibbiyotda odam içki a'zolarini yoritiş va kurişda (endoskop), tezkor kinoga olişda, yadro zarralarining yuqori tezlik (trek) larini qayd qilişda va b. sohalarda keng qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОЛА ОПТИКАСИ — ёруғлик ва маълумотларни оптик диапазондаги нур ўтказгичлар (нур толалари) да тарқалишини урганадиган оптика бўлими. Т. о. 20-а.нинг 50-й.ларида вужудга келиб, 70-й.ларнинг бошида спектрнинг кўринувчи ва инфрақизил соҳаларида сўниш коэффициенти 20 дБҒкм дан кам бўлган кварц шишаси олиниши билан жадал ривожлана бошлаган. Нур тола синдириш кўрсаткичлари бир-биридан фарқ қилувчи цилиндр шаклидаги шиша ёки пластик ўзак ва уни ўраб турувчи қобиқдан ташкил топган. Ўзакнинг синдириш кўрсаткичи қобиқникидан катта булгани учун, улар чегарасида ёруғликнинг тўла ички қайтиш ҳодисаси юз бериб, узак ичига киритилган нур ташқарига чиқиб кетмасдан нур тола ичида тарқалади. Hyp тола ўзагининг диаметри бир неча микрондан юзлаб микронгача, қобиқ қалинлиги ўнлаб микрондан юзлаб микронгача ўзгариши мумкин.
Т.о. соҳасида олиб борилган тадқиқотлар нур толаларнинг кенг кўламда оптик алоқада қўлланилишига олиб келди. Ҳоз. кунда анъанавий симли алоқа кабеллари ўрнини ахборот узатиш имкониятлари катта бўлган нур толали кабеллар эгалламоқда. Атлантика ва Тинч океанлари сув остидан ўтказилган нур толали алоқа кабеллари Осиё ва Европа давлатларини Америка қитьаси билан боғлаб турибди.
Оптик тасвир муайян тартиб билан жойлаштирилган нур толалар дастаси орқали узатилади. Дастадаги толалар сони бир неча минг, ҳатто, миллионларни ташкил этиб, даста учларига махсус ишлов берилади. Нур толалар дастаси тиббиётда одам ички аъзоларини ёритиш ва куришда (эндоскоп), тезкор кинога олишда, ядро зарраларининг юқори тезлик (трек) ларини қайд қилишда ва б. соҳаларда кенг қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.