Tölqinlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 831-b. — ziyouz.com
Tölqinlar — fazoda çekli tezlik bn tarqaluvçi modda yoki muhitning holat özgarişlari. T.ning tarqaliş jarayonida energiya fazoning bir nuqtasidan ikkinçi nuktasiga uzatiladi, ammo zarralari köçmaydi. Turli xil (mexanik, issiqlik, elektromagnit) holat özgarişlariga turli xil T. moye keladi. Elastik T., sirtiy T., elektromagnit T. turlari keng tarkalgan. Elastik deformatsiyalarni gaz, suyuqlik va qattiq jismlarda tarqalişi elastik T. deyiladi. Tovuş T.i va Yer qobiğidan seysmik T. elastik T.ning xususiy xoli hisoblanadi. Ikki muhit çegarasi sirti böylab tarqaluvçi T. sirtiy T.dir. Elektromagnit tölqinlar — xususan radio tölqinlar, yoruğlik T.i, ultrabinafşa T., rentgen va gamma T. — tarqalayotgan özgaruvçi elektromagnit maydonlardan iborat. Bulardan taşqari gravitatsion tölqinlar ham mavjud. Tölqin jarayonlari fizik hodisalarning deyarli barça sohalarida uçraydi. T.ni örganiş fizika va texnika fanlari uçun muhim.
Muayyan vaqt oraliklarida takrorlanib turadigan harakatlar tebranişlar deyiladi. Tebranişlar T. tarkaliş yönalişi böyiça bölsa, böylama T., (rayem, a), tarqaliş yönalişiga perpendikulyar bölsa, köndalang T. deyiladi (rayem, b). Böylama T. tarqalayotganda muhit zarralari T. tarqalayotgan yönaliş böylab tarqaladi. Köndalang T.da esa muhit zarralari T. yönalişiga perpendikulyar yönaliş böylab tebranadi. Gazlar, suyuqliklardagi elastik T. böilama T.dir. Qattiqjismlardagi elastik T. (jumladan, Yerning seysmik T.i) böylama T. şaklidagina emas, köndalang T. ham bölişi mumkin (muhit zarralarining tebranişlari T. tarqalişi yönalişiga perpendikulyardir). Elektromagnit T. köndalang T.dir, ularda tebranuvçi elektr maydon va magnit maydon kuçlanganliklarining yönalişlari T. tarqalişi yönalişiga perpendikulyar böladi. Mexanik T. manbai taşqi kuç ta'sirida holati özgarişga moyil bölgan çekli jism va moddalar bölib, elektromagnit T. manbai tebraniş konturi va harakatlanayotgan zaryadlar hisoblanadi. T.ning xossalarini örganişda uning parametrlaridan, ya'ni amplitudasi, uzunligi, çastotasi, uning tarqaliş tezligi, fazasi, tölqin vektori va b. kattaliklardan foydalaniladi. T. çastotasi, fazasi yoki amplitudasining özgarişini T. modulyatsiyasi deyiladi. Aniq parametrning özgarişiga qarab moye modulyatsiya — çastota modulyatsiyasi, faza modulyatsiyasi, amplituda modulyatsiyasi röy beradi.
Ixtiyoriy şakldagi har qanday T. garmonik T. yiğindisi deb qaralişi mumkin. Vaqtning har bir momentida fazoning çeklangan kiçik qismidagi juda yaqin çastotalarga ega T. tizimi T. guruhi yoki T. paketi deyiladi. Umuman T. fronti va T. paketining biror, mas., maksimal amplitudasi turli tezliklar bn tarqaladi. T. fronti tezligi biror özgarmas faza tezligidir, şu sababli bu tezlik fazaviy tezlik deyiladi. T. paketiga tegişli aniq amplituda tezligi guruhiy tezlik deyiladi. T. tarqalişida energiya guruhiy tezlik bn tarqaladi.
Turli T. uçun interferensiya, difraksiya, siniş, qaytiş, qutblaniş va b. hodisalar bir xil krnuniyatlar asosida boradi. T.ning gravitatsion va glyuon turlari tajribada tasdiklanmagan.
Ad: Vinogradova M . B ., Rudenko O. V., Suxorukoye A. P., Teoriya voln, M., 1973; Isakeviç M. A., Obşaya akustika, M., 1973; Braginskiy V. B., Polparev A. G., Udivitelnaya gravitatsiya, M., 1987.
Nazar Törayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЎЛҚИНЛАР — фазода чекли тезлик бн тарқалувчи модда ёки муҳитнинг ҳолат ўзгаришлари. Т.нинг тарқалиш жараёнида энергия фазонинг бир нуқтасидан иккинчи нуктасига узатилади, аммо зарралари кўчмайди. Турли хил (механик, иссиқлик, электромагнит) ҳолат ўзгаришларига турли хил Т. мое келади. Эластик Т., сиртий Т., электромагнит Т. турлари кенг таркалган. Эластик деформацияларни газ, суюқлик ва қаттиқ жисмларда тарқалиши эластик Т. дейилади. Товуш Т.и ва Ер қобиғидан сейсмик Т. эластик Т.нинг хусусий холи ҳисобланади. Икки муҳит чегараси сирти бўйлаб тарқалувчи Т. сиртий Т.дир. Электромагнит тўлқинлар — хусусан радио тўлқинлар, ёруғлик Т.и, ультрабинафша Т., рентген ва гамма Т. — тарқалаётган ўзгарувчи электромагнит майдонлардан иборат. Булардан ташқари гравитацион тўлқинлар ҳам мавжуд. Тўлқин жараёнлари физик ҳодисаларнинг деярли барча соҳаларида учрайди. Т.ни ўрганиш физика ва техника фанлари учун муҳим.
Муайян вақт ораликларида такрорланиб турадиган ҳаракатлар тебранишлар дейилади. Тебранишлар Т. таркалиш йўналиши бўйича бўлса, бўйлама Т., (раем, а), тарқалиш йўналишига перпендикуляр бўлса, кўндаланг Т. дейилади (раем, б). Бўйлама Т. тарқалаётганда муҳит зарралари Т. тарқалаётган йўналиш бўйлаб тарқалади. Кўндаланг Т.да эса муҳит зарралари Т. йўналишига перпендикуляр йўналиш бўйлаб тебранади. Газлар, суюқликлардаги эластик Т. бўилама Т.дир. Қаттиқжисмлардаги эластик Т. (жумладан, Ернинг сейсмик Т.и) бўйлама Т. шаклидагина эмас, кўндаланг Т. ҳам бўлиши мумкин (муҳит зарраларининг тебранишлари Т. тарқалиши йўналишига перпендикулярдир). Электромагнит Т. кўндаланг Т.дир, уларда тебранувчи электр майдон ва магнит майдон кучланганликларининг йўналишлари Т. тарқалиши йўналишига перпендикуляр бўлади. Механик Т. манбаи ташқи куч таъсирида ҳолати ўзгаришга мойил бўлган чекли жисм ва моддалар бўлиб, электромагнит Т. манбаи тебраниш контури ва ҳаракатланаётган зарядлар ҳисобланади. Т.нинг хоссаларини ўрганишда унинг параметрларидан, яъни амплитудаси, узунлиги, частотаси, унинг тарқалиш тезлиги, фазаси, тўлқин вектори ва б. катталиклардан фойдаланилади. Т. частотаси, фазаси ёки амплитудасининг ўзгаришини Т. модуляцияси дейилади. Аниқ параметрнинг ўзгаришига қараб мое модуляция — частота модуляцияси, фаза модуляцияси, амплитуда модуляцияси рўй беради.
Ихтиёрий шаклдаги ҳар қандай Т. гармоник Т. йиғиндиси деб қаралиши мумкин. Вақтнинг ҳар бир моментида фазонинг чекланган кичик қисмидаги жуда яқин частоталарга эга Т. тизими Т. гуруҳи ёки Т. пакети дейилади. Умуман Т. фронти ва Т. пакетининг бирор, мас., максимал амплитудаси турли тезликлар бн тарқалади. Т. фронти тезлиги бирор ўзгармас фаза тезлигидир, шу сабабли бу тезлик фазавий тезлик дейилади. Т. пакетига тегишли аниқ амплитуда тезлиги гуруҳий тезлик дейилади. Т. тарқалишида энергия гуруҳий тезлик бн тарқалади.
Турли Т. учун интерференция, дифракция, синиш, қайтиш, қутбланиш ва б. ҳодисалар бир хил крнуниятлар асосида боради. Т.нинг гравитацион ва глюон турлари тажрибада тасдикланмаган.
Ад: Виноградова М . Б ., Руденко О. В., Сухорукое А. П., Теория волн, М., 1973; Исакевич М. А., Общая акустика, М., 1973; Брагинский В. Б., Полпарев А. Г., Удивительная гравитация, М., 1987.
Назар Тўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.