Toluol
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 483-b. — ziyouz.com
Toluol (ispança tolu — Tolu balzami — şundan ilk bor T. olingan), metilbenzol, C6H5CH3 — aromatik uglevodorod; yonuvçan, rangsiz suyukdik, benzol hidi keladi; qaynaş trasi 110,6°; ziçligi 870 kg/m3 (20° da). Köpçilik organik erituvçilar bilan aralaşadi. T. ba'zi neftlar, toşkömir smolasi va koks gazida böladi. Sanoatda neft fraksiyasini termik işlaş mahsulotlaridan olinadi.
Issiqqa çidamli. Piroliz natijasida murakkab uglevodorodlar (benzol, ditolil, naftalin, antratsen) hosil böladi. T.ni radiolizlab, ditolil, benziltolil, dibenzil olinadi. T.ni 500— 700° da vodorod bosimi (40—60 atm) ostida dimetillab, undan sanoatda benzol işlab çiqariladi. T.ni katalitik oksidlab, benzil spirt, benzaldegid, benzoy kislota, malein angidrid hosil qilinadi.
T. kaprolaktam böyoklar, portlovçi moddalar (trinitrotoluol), farmatsevtik va turli yarim mahsulotlar olişda işlatiladi. Plastmassalar, lokböyoq, tipografiya böyoqlari olişda, rezina sanoatida erituvçi sifatida qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОЛУОЛ (испанча tolu — Толу бальзами — шундан илк бор Т. олинган), метилбензол, С6Н5СН3 — ароматик углеводород; ёнувчан, рангсиз суюкдик, бензол ҳиди келади; қайнаш траси 110,6°; зичлиги 870 кг/м3 (20° да). Кўпчилик органик эритувчилар билан аралашади. Т. баъзи нефтлар, тошкўмир смоласи ва кокс газида бўлади. Саноатда нефть фракциясини термик ишлаш маҳсулотларидан олинади.
Иссиққа чидамли. Пиролиз натижасида мураккаб углеводородлар (бензол, дитолил, нафталин, антрацен) ҳосил бўлади. Т.ни радиолизлаб, дитолил, бензилтолил, дибензил олинади. Т.ни 500— 700° да водород босими (40—60 атм) остида диметиллаб, ундан саноатда бензол ишлаб чиқарилади. Т.ни каталитик оксидлаб, бензил спирт, бензальдегид, бензой кислота, малеин ангидрид ҳосил қилинади.
Т. капролактам бўёклар, портловчи моддалар (тринитротолуол), фармацевтик ва турли ярим маҳсулотлар олишда ишлатилади. Пластмассалар, локбўёқ, типография бўёқлари олишда, резина саноатида эритувчи сифатида қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.