Tom
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 484-b. — ziyouz.com
Tom — binoning ustini yopib turuvçi qismi. Devorlar va binoning içini yoğinsoçindan asraydi. Yuk kötaruvçi (ferma, sarrov, stropil, xari va b.) hamda tunuka, şifer, tol singari yopuvçi qismlardan iborat. Şakliga köra, T.lar bir nişabli, ikki nişabli, tört nişabli, köp nişabli, şatr (qubba) şaklli, çordoqli yoki çordoqsiz (yassi), baland çordoqlimansarda körinişida bölişi mumkin.
Eni keng sanoat binolarida tabiiy yoritiş va havo almaştiriş maqsadlarida T. örtasiga fonar (oynavand tuynuk) işlanadi. Bundan taşqari T.larning gumbazli, piramidasimon, konussimon va qobiqsimon xillari ham böladi. Gumbazli T.lar Örta Osiyoda, xususan, Özbekistonda qadimdan keng tarqalgan. Bular hozir ham quriladi (q.Gumbaz).
Özbekistonda oddiy uyjoylar qadimda, asosan, yassi T.li bölib, uy devoriga tösinlar taşlab, ularning ustiga toqi (vassa) terilgan, ustiga böyra, qamiş yoki poxol töşalgan, tuproq solib tekislangan, keyin somonli loy bilan suvalgan. Ayrim joylarda hozir ham şunday T.lar bor. Aksar turar joy binolari nişabli qilinadi. Oldin stropila işlab olinib, ustiga yopiş materiali (tunuka, şifer va b.) krplanadi.
Yopiş materiallarining xossalari va hududning iqlimiy şaroitiga qarab T.ning nişabi har xil (tunuka, tol va ruberoidlar uçun pastroq; asbotsement, çerepitsa va şiferlarda — tikroq) olinadi. Bir nişabli T.lar, asosan, yordamçi xöjalik binolariga quriladi. Ikki nişabli T.lar eng keng tarqalgan. Köp nişabli T. eng murakkab hisoblanadi.
Özbekiston hududida mansardali (çordoqli qismi xonaga moslangan) uylar kam quriladi, uyjoy masalasi tanqis bölgan hollarda ularning ahamiyati katta.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОМ — бинонинг устини ёпиб турувчи қисми. Деворлар ва бинонинг ичини ёғинсочиндан асрайди. Юк кўтарувчи (ферма, сарров, стропил, хари ва б.) ҳамда тунука, шифер, толь сингари ёпувчи қисмлардан иборат. Шаклига кўра, Т.лар бир нишабли, икки нишабли, тўрт нишабли, кўп нишабли, шатр (қубба) шаклли, чордоқли ёки чордоқсиз (ясси), баланд чордоқлимансарда кўринишида бўлиши мумкин.
Эни кенг саноат биноларида табиий ёритиш ва ҳаво алмаштириш мақсадларида Т. ўртасига фонар (ойнаванд туйнук) ишланади. Бундан ташқари Т.ларнинг гумбазли, пирамидасимон, конуссимон ва қобиқсимон хиллари ҳам бўлади. Гумбазли Т.лар Ўрта Осиёда, хусусан, Ўзбекистонда қадимдан кенг тарқалган. Булар ҳозир ҳам қурилади (қ.Гумбаз).
Ўзбекистонда оддий уйжойлар қадимда, асосан, ясси Т.ли бўлиб, уй деворига тўсинлар ташлаб, уларнинг устига тоқи (васса) терилган, устига бўйра, қамиш ёки похол тўшалган, тупроқ солиб текисланган, кейин сомонли лой билан сувалган. Айрим жойларда ҳозир ҳам шундай Т.лар бор. Аксар турар жой бинолари нишабли қилинади. Олдин стропила ишлаб олиниб, устига ёпиш материали (тунука, шифер ва б.) крпланади.
Ёпиш материалларининг хоссалари ва ҳудуднинг иқлимий шароитига қараб Т.нинг нишаби ҳар хил (тунука, толь ва рубероидлар учун пастроқ; асбоцемент, черепица ва шиферларда — тикроқ) олинади. Бир нишабли Т.лар, асосан, ёрдамчи хўжалик биноларига қурилади. Икки нишабли Т.лар энг кенг тарқалган. Кўп нишабли Т. энг мураккаб ҳисобланади.
Ўзбекистон ҳудудида мансардали (чордоқли қисми хонага мосланган) уйлар кам қурилади, уйжой масаласи танқис бўлган ҳолларда уларнинг аҳамияти катта.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.