Tömaris

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 832-b. — ziyouz.com

Tömaris (mil. av. 6-a.) — Turon xalqlarining axomaniylar bosqiniga qarşi kuraşiga rahbarlik qilgan jasur sarkarda. Qad. yunon tarixçisi Gerodoşnpng «Tarix» (mil. av. 5-a.) asarida yozilişiça, Axomaniylar davlati asosçisi Kir II mil. av. 530 y.da Turonga bostirib kirganida, T. massagetlar qabilasining malikasi bölgan. Massagetlar bu paytda Amudaryo (Araks) böylari va Qizilqumda yaşaşgan. T. massagetlar podşosining xotini bölib, u erining vafotidan söng davlatni boşqargan.

Erondan kelgan bosqinçilar qöşini bn massagetlar örtasida şiddatli janglar bölgan. Dastlabki jangda T.ning öğli Spargalis (Siparangiz) boşçiligidagi massagetlar ğolib çiqqan. Biroq keyingi jangda forslar hiyla yöli bn Spargalis va ayrim massagetlarni asir olişganda, ornomusga çiday olmagan Spargalis özini öldirgan. T. öğlining halokatidan esankirab qolmay, öz xalqining manfaatini öylab, Kir II dan massagetlar yurtidan çiqib ketişini söraydi. Biroq forslar şohi rad javobini bergaç, ikki örtada ayovsiz jang bölgan. Gerodot massagetlar va forslar örtasidagi jang tafeilotlarini öz asarida quyidagiça tasvirlaydi: «Mening bilişimça, bu jang varvarlar örtasidagi barça janglardan ham dahşatli bölgan. Avval har ikkala qöşin bir-birini uzoq masofadan turib, kamondan öqqa tutdilar. Kamon öklari tugagaç, ular nayza va qiliç bn kuraşdilar. Jang uzok, vaqt davom etdi. Köp qon tökildi. Nihoyat, massagetlar ğalaba qozondilar. Fors qöşinlarining asosiy qismi, jumladan, Kir II ham jang maydonida halok bölgan. U töliq 29 y. şohlik qilgan edi. Kir II ning jasadi topilgaç, malika (T.)ning buyrugi bn uning kesilgan boşi inson qoni bn tölğazilgan meşga solingan».

T.ning jasorati va harbiysiyosiy faoliyati töğrisida xalq dostonlari yaratildi, jangnoma va rivoyatlar töqildi. Ergaş Jumanbulbul öğlidan Hodi Zarifov yozib olgan «Oysuluv» dostonida Turon mamlakatining podşosi Oysuluv obrazida T. faoliyati özining badiiy talqinini topgan. Yozuvçi Mirkarim Osim «Tömaris» qissasida uning jasoratini uluğlaydi. Ibrohim Yusupov «Tömaris» (1974) dostonini yozgan, kompozitor Uluğbek Musayev şu nomli balet (1982)ni sahnalaştirgan. Özbekistonda ayollar örtasida «Tömaris öyinlari» festivali ötkazilmoqda.

Ad.: Gerodot, Istoriya (v devyati knigax), L., 1972; Özbekiston tarixi — davlat va jamiyat taraqqiyoti, 1qism, T., 2000.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЎМАРИС (мил. ав. 6-а.) — Турон халқларининг ахоманийлар босқинига қарши курашига раҳбарлик қилган жасур саркарда. Қад. юнон тарихчиси Геродошнпнг «Тарих» (мил. ав. 5-а.) асарида ёзилишича, Ахоманийлар давлати асосчиси Кир II мил. ав. 530 й.да Туронга бостириб кирганида, Т. массагетлар қабиласининг маликаси бўлган. Массагетлар бу пайтда Амударё (Аракс) бўйлари ва Қизилқумда яшашган. Т. массагетлар подшосининг хотини бўлиб, у эрининг вафотидан сўнг давлатни бошқарган.

Эрондан келган босқинчилар қўшини бн массагетлар ўртасида шиддатли жанглар бўлган. Дастлабки жангда Т.нинг ўғли Спаргалис (Сипарангиз) бошчилигидаги массагетлар ғолиб чиққан. Бироқ кейинги жангда форслар ҳийла йўли бн Спаргалис ва айрим массагетларни асир олишганда, орномусга чидай олмаган Спаргалис ўзини ўлдирган. Т. ўғлининг ҳалокатидан эсанкираб қолмай, ўз халқининг манфаатини ўйлаб, Кир II дан массагетлар юртидан чиқиб кетишини сўрайди. Бироқ форслар шоҳи рад жавобини бергач, икки ўртада аёвсиз жанг бўлган. Геродот массагетлар ва форслар ўртасидаги жанг тафеилотларини ўз асарида қуйидагича тасвирлайди: «Менинг билишимча, бу жанг варварлар ўртасидаги барча жанглардан ҳам даҳшатли бўлган. Аввал ҳар иккала қўшин бир-бирини узоқ масофадан туриб, камондан ўққа тутдилар. Камон ўклари тугагач, улар найза ва қилич бн курашдилар. Жанг узок, вақт давом этди. Кўп қон тўкилди. Ниҳоят, массагетлар ғалаба қозондилар. Форс қўшинларининг асосий қисми, жумладан, Кир II ҳам жанг майдонида ҳалок бўлган. У тўлиқ 29 й. шоҳлик қилган эди. Кир II нинг жасади топилгач, малика (Т.)нинг буйруги бн унинг кесилган боши инсон қони бн тўлғазилган мешга солинган».

Т.нинг жасорати ва ҳарбийсиёсий фаолияти тўғрисида халқ достонлари яратилди, жангнома ва ривоятлар тўқилди. Эргаш Жуманбулбул ўғлидан Ҳоди Зарифов ёзиб олган «Ойсулув» достонида Турон мамлакатининг подшоси Ойсулув образида Т. фаолияти ўзининг бадиий талқинини топган. Ёзувчи Миркарим Осим «Тўмарис» қиссасида унинг жасоратини улуғлайди. Иброҳим Юсупов «Тўмарис» (1974) достонини ёзган, композитор Улуғбек Мусаев шу номли балет (1982)ни саҳналаштирган. Ўзбекистонда аёллар ўртасида «Тўмарис ўйинлари» фестивали ўтказилмоқда.

Ад.: Геродот, История (в девяти книгах), Л., 1972; Ўзбекистон тарихи — давлат ва жамият тараққиёти, 1қисм, Т., 2000.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.