«Tömaris uyinlari» festivali
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 832–834-b. — ziyouz.com
«Tömaris uyinlari» festivali — Özbekistonning milliy sport öyinlari musobaqalaridan biri. 2 y.da bir marta ötkaziladi. Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mağkamasining «Oilada, davlat va jamiyat qurilişida ayollarning rolini kuçaytiriş, ularni huquqiy, ijtimoiy, iqtisodiy va ma'naviy manfaatlarini himoya qiliş tizimini takomillaştiriş çoratadbirlari» davlat dasturi (1999 y. 18 fev.) asosida taşkil qilingan. Maqsadi — xotinqizlar salomatligini mustahkamlaşga yordamlaşiş bn bir qatorda ular orasidan mahoratli sportçi qizlarni tayyorlaşdir. Festivalda xalq milliy harakatli uyinlari «Otib qoçar», «Otişma», «Tortişmaçoq», arqonda sakraş, töp uloqtiriş, qul kuçini sinaş, «Barçinoy testlari» böyiça musobaqalar buladi. Festival nizomiga kura, musobaqa 3 bosqiçda ötkaziladi: 1-bosqiç tumanlar miqyosida taşkil qilinadi. Tuman musobaqasi ğoliblari 2bosqiçda viloyat musobaqalarida qatnaşadilar. Krraqalpoğiston Respublikasi, viloyat va Toşkent ş. musobaqalari ğoliblari 3bosqiç — respublika final bahslarida qatnaşiş huquqini qölga kiritadilar. 1«T.ö.» f. Ayollar yiliga bağişlanib Jizzax ş.da böldi (1999 y. 11 — 13 noyab.). 2«T.ö.» f. 2001 y. 20—25 okt.da Şahrisabzdagi «Hisor» stadionida hamda q.x. kollejida bölib ötdi. 3«T.ö.» f. Namangan viloyatining Uyçi tumanida ötkazildi (2003 y. 26—29 iyun). TÖN, çopon — ustki milliy kiyim; avraastarli, uzun, yengli, tik yoqali, oldi oçiq. Biçiği töğri biçimli böladi. Içiga paxta solib qaviladigan paxtali T. va paxtasiz (avraastardan iborat yalang qavat) T. xili bor. T. töğri, tik va qiya qaviladi, ba'zan qavilmasdan sirma qilib tikiladi (bunda T.ning qavilgan astari har joy, har joyidan avrasiga çatib qöyiladi). T. avrasi baxmal, bekasam, kimxob va b. matolardan tayyorlanadi, astariga çit va satin matolar işlatiladi. T.ning tik yoqasi juda mayda qaviq çoklar bn işlangani uçun qattiq böladi, yoqa, yeng uçlari, etak atroflariga jiyak tikib qoşiyalanadi hamda ulardan popukçalar çiqariladi; etagining ikki yon tomonida ötiribturganda qulaylik yaratiş uçun «yirtmoç» lari böladi. T.ning içki tomoni (astari)ga gir aylantirib şoyi yoki qora satindan tört enlik adip tutiladi. Yalang qavat (avraastarli)T.lar avrasiga zar iplar bn kaşta tikib zardözi T. tayyorlanadi. T. öğil bolaga xatna töyida, keyinçalik nikoh töyida kiydIrilgan; hozirda ham T. tikiş keng yölga qöyilgan. T. kundalik (yoşlar orasida uylik) kiyim sifatida kiyiladi, bundan taşqari töy bolaga, kuyovga, qudalarga, uluğ kişilarga, aziz meqmonlarga T. kiydiriş, azada motam kiyimlari sifatida ham kiyiş udumi saqlangan.
Özbekiston hududida T.ning biçimi bir xil, ayrim xususiyatlari (uzunligi, matoning rangi va bezatiş usullari) bn bir-biridan farqlanadi, xolos.
Toşkent — Farğona T.i sipo (kök, yaşil, sariq, binafşa) rangli matolardan tikiladi, 20-a. boşlaridan qora satin va seylondan tayyorlangan T. kiyiş urf bölgan; yoşlar oçiq rangli (sariq, binafşa, yaşil, oq, kök, puşti, qizil) yölli beqasam T. kiygan, bunday T.ni kelin tomon kuyov T. i sifatida kuyovga sovğa qilib yuborgan; yana kimxobdan tikilgan T. ham nafis, mayda qavib tayyorlanişi bn boşqalardan farq qiladi. 20-a. oxirgi çoragidan beqasam T.lar bn bir qatorda çiyduxoba, baxmaldan tayyorlangan T.lar keng tarqaldi.
Buxoro T.lari keng va uzun, yorqin rangli, yaltiroq, keng yölli va yirik gulli matodan tikiladi; zardözi T.lar amir va uning amaldorlarigagina xos bölib, baxmal, kimxob va b. matolardan faqat amir saroyida tayyorlangan; hozir barça viloyatlarda zardözi T. tayyorlaş keng yölga qöyilgan. Samarqand T.i uzun va örtaça kenglikda tikiladi, ularda Buxoro va Toşkent — Farğona T.larining ta'siri seziladi.
Xorazmning yengil T. i (astardeş) örta kenglik va uzunlikda, paxtali T.i (dön) esa qomatga yopişibroq biçimda töq rangli, ingiçka yölli matolardan tikiladi; matoga maxsus işlov beriladi (ya'ni, yaltiroq holga kelguniga qadar kudunglanadi). Tikuv maşinasi paydo bölganidan söng T.lar mayda maşina çokida ham qavila boşlandi.
T. — qad. kiyim turi; buni Özbekiston hududida saqlangan devoriy rasmlardan, miniatyuralardagi tasvirlardan biliş mumkin. Qadimdan xon va amirlar tomonidan boy va amaldorlarga yaxşi xizmatlari evaziga, mehmonlar, elçilar, xorijiy mehmonlarga T. kiydirilgan, bu odat hoz. kunda ham saqlangan. 18-a. dan T. Rossiya, Xitoy, Eron va b. mamlakatlarga çiqarilgan. 19-a.dan Rossiya bn aloqalarda muhim eksport mahsulotiga aylangan, ayniqsa, Buxoroning zarboft, Sa2 marqandning kimxob T.lari maşhur bölgan. Örta Osiyo, jumladan, Özbekiston T.lari Xalqaro körgazmalar (Parij, Moskva, Nijniy Novgorod, Peterburg va b.) da namoyiş etilgan hamda mukofotlarga sazovor bölgan.
Özbekiston T.larining eng yaxşi namunalari respublika va xorijiy mamlakatlar muzeylari va xususiy töplamlarda saklanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ТЎМАРИС УЙИНЛАРИ» ФЕСТИВАЛИ — Ўзбекистоннинг миллий спорт ўйинлари мусобақаларидан бири. 2 й.да бир марта ўтказилади. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Мағкамасининг «Оилада, давлат ва жамият қурилишида аёлларнинг ролини кучайтириш, уларни ҳуқуқий, ижтимоий, иқтисодий ва маънавий манфаатларини ҳимоя қилиш тизимини такомиллаштириш чоратадбирлари» давлат дастури (1999 й. 18 фев.) асосида ташкил қилинган. Мақсади — хотинқизлар саломатлигини мустаҳкамлашга ёрдамлашиш бн бир қаторда улар орасидан маҳоратли спортчи қизларни тайёрлашдир. Фестивалда халқ миллий ҳаракатли уйинлари «Отиб қочар», «Отишма», «Тортишмачоқ», арқонда сакраш, тўп улоқтириш, қул кучини синаш, «Барчиной тестлари» бўйича мусобақалар булади. Фестиваль низомига кура, мусобақа 3 босқичда ўтказилади: 1-босқич туманлар миқёсида ташкил қилинади. Туман мусобақаси ғолиблари 2босқичда вилоят мусобақаларида қатнашадилар. Кррақалпоғистон Республикаси, вилоят ва Тошкент ш. мусобақалари ғолиблари 3босқич — республика финал баҳсларида қатнашиш ҳуқуқини қўлга киритадилар. 1«Т.ў.» ф. Аёллар йилига бағишланиб Жиззах ш.да бўлди (1999 й. 11 — 13 нояб.). 2«Т.ў.» ф. 2001 й. 20—25 окт.да Шаҳрисабздаги «Ҳисор» стадионида ҳамда қ.х. коллежида бўлиб ўтди. 3«Т.ў.» ф. Наманган вилоятининг Уйчи туманида ўтказилди (2003 й. 26—29 июнь). ТЎН, чопон — устки миллий кийим; авраастарли, узун, енгли, тик ёқали, олди очиқ. Бичиғи тўғри бичимли бўлади. Ичига пахта солиб қавиладиган пахтали Т. ва пахтасиз (авраастардан иборат яланг қават) Т. хили бор. Т. тўғри, тик ва қия қавилади, баъзан қавилмасдан сирма қилиб тикилади (бунда Т.нинг қавилган астари ҳар жой, ҳар жойидан аврасига чатиб қўйилади). Т. авраси бахмал, бекасам, кимхоб ва б. матолардан тайёрланади, астарига чит ва сатин матолар ишлатилади. Т.нинг тик ёқаси жуда майда қавиқ чоклар бн ишлангани учун қаттиқ бўлади, ёқа, енг учлари, этак атрофларига жияк тикиб қошияланади ҳамда улардан попукчалар чиқарилади; этагининг икки ён томонида ўтирибтурганда қулайлик яратиш учун «йиртмоч» лари бўлади. Т.нинг ички томони (астари)га гир айлантириб шойи ёки қора сатиндан тўрт энлик адип тутилади. Яланг қават (авраастарли)Т.лар аврасига зар иплар бн кашта тикиб зардўзи Т. тайёрланади. Т. ўғил болага хатна тўйида, кейинчалик никоҳ тўйида кийдИрилган; ҳозирда ҳам Т. тикиш кенг йўлга қўйилган. Т. кундалик (ёшлар орасида уйлик) кийим сифатида кийилади, бундан ташқари тўй болага, куёвга, қудаларга, улуғ кишиларга, азиз меқмонларга Т. кийдириш, азада мотам кийимлари сифатида ҳам кийиш удуми сақланган.
Ўзбекистон ҳудудида Т.нинг бичими бир хил, айрим хусусиятлари (узунлиги, матонинг ранги ва безатиш усуллари) бн бир-биридан фарқланади, холос.
Тошкент — Фарғона Т.и сипо (кўк, яшил, сариқ, бинафша) рангли матолардан тикилади, 20-а. бошларидан қора сатин ва сейлондан тайёрланган Т. кийиш урф бўлган; ёшлар очиқ рангли (сариқ, бинафша, яшил, оқ, кўк, пушти, қизил) йўлли беқасам Т. кийган, бундай Т.ни келин томон куёв Т. и сифатида куёвга совға қилиб юборган; яна кимхобдан тикилган Т. ҳам нафис, майда қавиб тайёрланиши бн бошқалардан фарқ қилади. 20-а. охирги чорагидан беқасам Т.лар бн бир қаторда чийдухоба, бахмалдан тайёрланган Т.лар кенг тарқалди.
Бухоро Т.лари кенг ва узун, ёрқин рангли, ялтироқ, кенг йўлли ва йирик гулли матодан тикилади; зардўзи Т.лар амир ва унинг амалдорларигагина хос бўлиб, бахмал, кимхоб ва б. матолардан фақат амир саройида тайёрланган; ҳозир барча вилоятларда зардўзи Т. тайёрлаш кенг йўлга қўйилган. Самарқанд Т.и узун ва ўртача кенгликда тикилади, уларда Бухоро ва Тошкент — Фарғона Т.ларининг таъсири сезилади.
Xоразмнинг енгил Т. и (астардеш) ўрта кенглик ва узунликда, пахтали Т.и (дўн) эса қоматга ёпишиброқ бичимда тўқ рангли, ингичка йўлли матолардан тикилади; матога махсус ишлов берилади (яъни, ялтироқ ҳолга келгунига қадар кудунгланади). Тикув машинаси пайдо бўлганидан сўнг Т.лар майда машина чокида ҳам қавила бошланди.
Т. — қад. кийим тури; буни Ўзбекистон ҳудудида сақланган деворий расмлардан, миниатюралардаги тасвирлардан билиш мумкин. Қадимдан хон ва амирлар томонидан бой ва амалдорларга яхши хизматлари эвазига, меҳмонлар, элчилар, хорижий меҳмонларга Т. кийдирилган, бу одат ҳоз. кунда ҳам сақланган. 18-а. дан Т. Россия, Хитой, Эрон ва б. мамлакатларга чиқарилган. 19-а.дан Россия бн алоқаларда муҳим экспорт маҳсулотига айланган, айниқса, Бухоронинг зарбофт, Са2 марқанднинг кимхоб Т.лари машҳур бўлган. Ўрта Осиё, жумладан, Ўзбекистон Т.лари Халқаро кўргазмалар (Париж, Москва, Нижний Новгород, Петербург ва б.) да намойиш этилган ҳамда мукофотларга сазовор бўлган.
Ўзбекистон Т.ларининг энг яхши намуналари республика ва хорижий мамлакатлар музейлари ва хусусий тўпламларда сакланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.