Tomsen Vilgelm Lyudvig

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 487-b. — ziyouz.com

Tomsen Vilgelm Lyudvig TOMSEN (Thomsen) Vilgelm Lyudvig (1842.25.1 Kopengagen 1927. 12.3) — daniyalik tilşunos, tarixçi. Kopengagen unti prof. (1887— 1913). Daniya Qirolligi ilmiy jamiyati prezidenta (1909 y.dan). Peterburg FAning xorijiy muxbir a'zosi (1894). Birinçi bölib UrxunEnisey yodgorliklarini öqigan (1893) va ularning qad. turkiy tillarga oidligini aniqlagan. Qiyosiytarixiy tilşunoslik, finugor va turkiy tillarni örganişga oid ilmiy asarlar yaratgan. Daniya tili lahjalari luğatini va şved tili luğatini tuzişda qatnaşgan. «19-asr oxirigaça bölgan tilşunoslik tarixi» monografiyasi muallifi (1902, 1927; 2naşri, 1938 y.da rus tiliga tarjima kilingan). Bu asarida umuman til haqidagi bilimning taraqqiyoti jarayonini kamrab olişga, uni davrlaştirişga, lingvistik tafakkur rivojidagi asosiy tamoyillarni körsatib berişga erişgan. Şuningdek, T. «Qutadğu bilig» ning Vena kutubxonasida saklanayotgan uyğur yozuvidagi qölyozmasi asosida asar nomining hoz. transkripsiyasini taklif etgan. Bu transkripsiya köpçilik tomonidan, jumladan Özbekistonda ham kabul qilingan. TOMSK — RF Tomsk viloyatidagi şahar (1782 y.dan), viloyat markazi. Tom daryosining öng sohilida. Daryo porti. T.y. stansiyasi, daryodan t.y.ga, temir yöldan daryoga yuk ortiladigan punkt. Aeroport bor. Aholisi 478 ming kişi (1998). 3 şahar tumani mavjud.

T. 1604 y.da vujudga kelgan. 1804— 1925 y.larda gubernya markazi. Şahar 19-a.ning 30-y.lari oxiridan, Tomsk va Yenisey gubernyalarida köplab oltin qazib olina boşlaşi munosabati bilan, Sibirning muhim savdo, hunarmandçilik va tranzit markazi bölib qoldi. T.da 1880 y.da Rossiyaning Osiyo qismida birinçi unt, 1896 y.da Sibirda birinçi oliy texnika öquv yurti — texnologiya inti oçilgan. 1880-y.dan T. podşo Rossiyasining surgun joyi edi.

T.da maşinasozlik va metallsozlik (priborsozlik, elektrotexnika sanoati, podşipniklar, asboblar va b.), kimyo, yoğoçsozlik, oziq-ovqat, yengil sanoatlari rivojlangan. Quriliş materiallari korxonalari bor. Şaharda Rossiya FA Sibir bölimining ilmiy markazi; 6 oliy öquv yurti (şu jumladan, unt), 3 teatr, muzeylar (şu jumladan, Tomsk unti muzeyi), Botanika boği mavjud. Me'moriy yodgorliklardan: Voskresenskaya çerkovi (18-a. oxiri — 19-a. boşlari), savdo rastalari (18—19-a.lar) saklangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОМСЕН (Thomsen) Вильгельм Людвиг (1842.25.1 Копенгаген 1927. 12.3) — даниялик тилшунос, тарихчи. Копенгаген унти проф. (1887— 1913). Дания Қироллиги илмий жамияти президента (1909 й.дан). Петербург ФАнинг хорижий мухбир аъзоси (1894). Биринчи бўлиб УрхунЕнисей ёдгорликларини ўқиган (1893) ва уларнинг қад. туркий тилларга оидлигини аниқлаган. Қиёсийтарихий тилшунослик, финугор ва туркий тилларни ўрганишга оид илмий асарлар яратган. Дания тили лаҳжалари луғатини ва швед тили луғатини тузишда қатнашган. «19-аср охиригача бўлган тилшунослик тарихи» монографияси муаллифи (1902, 1927; 2нашри, 1938 й.да рус тилига таржима килинган). Бу асарида умуман тил ҳақидаги билимнинг тараққиёти жараёнини камраб олишга, уни даврлаштиришга, лингвистик тафаккур ривожидаги асосий тамойилларни кўрсатиб беришга эришган. Шунингдек, Т. «Қутадғу билиг» нинг Вена кутубхонасида сакланаётган уйғур ёзувидаги қўлёзмаси асосида асар номининг ҳоз. транскрипциясини таклиф этган. Бу транскрипция кўпчилик томонидан, жумладан Ўзбекистонда ҳам кабул қилинган. ТОМСК — РФ Томск вилоятидаги шаҳар (1782 й.дан), вилоят маркази. Томь дарёсининг ўнг соҳилида. Дарё порти. Т.й. станцияси, дарёдан т.й.га, темир йўлдан дарёга юк ортиладиган пункт. Аэропорт бор. Аҳолиси 478 минг киши (1998). 3 шаҳар тумани мавжуд.

Т. 1604 й.да вужудга келган. 1804— 1925 й.ларда губерня маркази. Шаҳар 19-а.нинг 30-й.лари охиридан, Томск ва Енисей губерняларида кўплаб олтин қазиб олина бошлаши муносабати билан, Сибирнинг муҳим савдо, ҳунармандчилик ва транзит маркази бўлиб қолди. Т.да 1880 й.да Россиянинг Осиё қисмида биринчи унт, 1896 й.да Сибирда биринчи олий техника ўқув юрти — технология инти очилган. 1880-й.дан Т. подшо Россиясининг сургун жойи эди.

Т.да машинасозлик ва металлсозлик (приборсозлик, электротехника саноати, подшипниклар, асбоблар ва б.), кимё, ёғочсозлик, озиқ-овқат, енгил саноатлари ривожланган. Қурилиш материаллари корхоналари бор. Шаҳарда Россия ФА Сибирь бўлимининг илмий маркази; 6 олий ўқув юрти (шу жумладан, унт), 3 театр, музейлар (шу жумладан, Томск унти музейи), Ботаника боғи мавжуд. Меъморий ёдгорликлардан: Воскресенская черкови (18-а. охири — 19-а. бошлари), савдо расталари (18—19-а.лар) сакланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.