Tonga

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 491–492-b. — ziyouz.com

Tonga (Tonga), Tonga Qirollig i (The Kingdom of Tonga) — Tinç okeanning jan.ğarbiy qismidagi va Polineziyadagi Tonga arxipelagida joylaşgan davlat. Mayd. 748 km2. Aholisi 106,1 ming kişi (2002). Poytaxti — Nukualofa ş. Ma'muriy jihatdan 6 okrug (district)ra bölinadi.

Davlat tuzumi. T. — konstitutsiyali monarxiya. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlikka kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1875 y.da qabul kilingan, keyinçalik unga qöşimça va tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — qirol (1965 y.dan Taufa'axau Tupou IV). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Qonun çiqaruvçi assambleya, ijroçi hokimyatni qirol va boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.

Tabiati. Tonga arxipelagi (Döstlik orollari) Tinç okeanning jan.ğarbidagi va Polineziyadagi vulkan va marjonlardan hosil bölgan bir qança orollardan iborat. Ularning tarkibida uç asosiy guruh: Tongatapu, Xaapay, Vavau o.lari hamda bir qança mayda va odam yaşamaydigan orollar bor. Tonga arxipelagi orollari 2 parallel suv osti tizmasida joylaşgan bölib, ğarbiy tizma (uz. 700 km dan köproq) toğli vulkanik orollardan (eng baland joyi Kao o.da, 1030 m), şarqiy tizma unça baland bölmagan marjon orollardan iborat. Harakatdagi vulkanlar, şu jumladan, suv osti vulkanlari bor. Iklimi — tropik, dengiz iklimi. Dek.—apr. issiq, nam, may—noyab. salqin va quruq oylar. Yanv.ning örtaça trasi 26°, avg.niki 20°. Yillik yoğin 2000 mm. Tuproği unumdor qizil tuproq, orollar namsevar tropik örmonlar bilan qoplangan. Hayvonot dunyosi ilon, kaltakesak va quşlarning 30 ga yakin turi, kalamuş va siçkrn, toşbaqa, dengiz mollyuskalaridan iborat; baliq köp.

Aholisining aksariyati (98%) — tongalar. Boşqa orollardan kelgan polinezlar va yevropaliklar ham bor. Dindorlarning köpçiligi protestant; katoliklar ham bor. Rasmiy til — tonga va ingliz tillari. Aholining 43% şaharlarda yaşaydi. Tarixi. Mil. av. 2ming y.likda orollarga polinezlar köçib kelgan. Mil. 10-a.da davlat uyuşmalari paydo bölgan, ularni qabila boşliqlari idora qilgan. Bu yerga 17-a.da golland dengizçi sayyoxlar yetib borgan. 1845 y. Xaapay o.lari kabila boşliği orollar guruxini birlaştirişga erişdi. T.ni egallaş uçun Buyuk Britaniya, Germaniya va AQŞ örtasida keskin kuraş bölib, natijada 1900 y. T. Buyuk Britaniya protektorati ostidagi özini özi idora qiluvçi davlat deb e'lon kilindi. 1967 y.gi Buyuk Britaniya — T. bitimi Buyuk Britaniyaning orollar ustidan nazoratini çekladi. 1970 y. 4 iyunda T. mustakillikka erişdi. T. — 1999 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 4 iyun — Mustaqillik e'lon qilingan kun (1970).

Siyosiy partiyalari. Inson huquqlari va demokratiya uçun harakat; Xalq partiyasi, 1994 y. tuzilgan. T.da kasaba uyuşmalari yöq.

Xöjaligi. T. — iqtisodiy jihatdan zaif agrar mamlakat. Iktisodiyotining asosi qişloq xöjaligi. (yalpi içki mahsulotning 32%). Aholining 90% şu sohada band.

Eksport uçun banan, ananas, kokos palmasi (kopra), sitrus mevalar, mahalliy ehtiyoj uçun batat, yams, maniok, taro yetiştiriladi. Qoramol, çöçqa, eçki, uy parrandasi boqiladi, baliq ovlanadi, yoğoç tayyorlanadi.

Sanoati qişloq xöjaligi. xom aşyosini qayta işlaydigan va taxta tiladigan mayda korxonalar, tikuv fkasidan iborat. Avtomobil yöllari uz. — 650 km dan ziyod. Asosiy dengiz portlari (savdo markazlari) — Nukualofa va Neiafu. T. çetga kopra, banan, tropik mevalar, dengiz mahsulotlari, qovun, vanil, pomidor çiqaradi, çetdan maşina va uskuna, oziq-ovqat (qand, çoy, kofe va b.), sanoat mollari oladi. Yangi Zelandiya, Avstraliya, AQŞ, Buyuk Britaniya, Yaponiya bilan savdo qiladi. Pul birligi — paanga.

Maorifi. Boşlanğiç ta'lim bepul, 6—14 yoşdagi bolalar uçun majburiy. Boşlanğiç maktab öqituvçilari ped. kollejida tayyorlanadi. Okean sohilidagi orombaxş plyajlar va Nukualofadagi qirol saroyi T.ning diqqatga sazovor joylaridir.

Matbuoti va radioeşittirişi. «Tonga kronikl» («Tonga voqealari», ingliz va tonga tillarida çikdsigan hukumat haftanomasi, 1964 y.dan), «Tonga Tayme», («Tonga vaqti», ingliz va tonga tillarida çiqadigan haftanoma, 1989 y.dan); «Kele'a» («Çiganoq», tonga tilida yiliga 6 marta çikdsigan siyosiyiqtisodiy jurnali, 1986 y.dan). T. radioeşittiriş komissiyasi hukumatga qaraşli bölib, 1961 y. taşkil etilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОНГА (Tonga), Тонга Қироллиг и (The Kingdom of Tonga) — Тинч океаннинг жан.ғарбий қисмидаги ва Полинезиядаги Тонга архипелагида жойлашган давлат. Майд. 748 км2. Аҳолиси 106,1 минг киши (2002). Пойтахти — Нукуалофа ш. Маъмурий жиҳатдан 6 округ (district)ra бўлинади.

Давлат тузуми. Т. — конституцияли монархия. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстликка киради. Амалдаги конституцияси 1875 й.да қабул килинган, кейинчалик унга қўшимча ва тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — қирол (1965 й.дан Тауфа’ахау Тупоу IV). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Қонун чиқарувчи ассамблея, ижрочи ҳокимятни қирол ва бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

Табиати. Тонга архипелаги (Дўстлик ороллари) Тинч океаннинг жан.ғарбидаги ва Полинезиядаги вулкан ва маржонлардан ҳосил бўлган бир қанча ороллардан иборат. Уларнинг таркибида уч асосий гуруҳ: Тонгатапу, Хаапай, Вавау о.лари ҳамда бир қанча майда ва одам яшамайдиган ороллар бор. Тонга архипелаги ороллари 2 параллел сув ости тизмасида жойлашган бўлиб, ғарбий тизма (уз. 700 км дан кўпроқ) тоғли вулканик ороллардан (энг баланд жойи Као о.да, 1030 м), шарқий тизма унча баланд бўлмаган маржон ороллардан иборат. Ҳаракатдаги вулканлар, шу жумладан, сув ости вулканлари бор. Иклими — тропик, денгиз иклими. Дек.—апр. иссиқ, нам, май—нояб. салқин ва қуруқ ойлар. Янв.нинг ўртача траси 26°, авг.ники 20°. Йиллик ёғин 2000 мм. Тупроғи унумдор қизил тупроқ, ороллар намсевар тропик ўрмонлар билан қопланган. Ҳайвонот дунёси илон, калтакесак ва қушларнинг 30 га якин тури, каламуш ва сичкрн, тошбақа, денгиз моллюскаларидан иборат; балиқ кўп.

Аҳолисининг аксарияти (98%) — тонгалар. Бошқа ороллардан келган полинезлар ва европаликлар ҳам бор. Диндорларнинг кўпчилиги протестант; католиклар ҳам бор. Расмий тил — тонга ва инглиз тиллари. Аҳолининг 43% шаҳарларда яшайди. Тарихи. Мил. ав. 2минг й.ликда оролларга полинезлар кўчиб келган. Мил. 10-а.да давлат уюшмалари пайдо бўлган, уларни қабила бошлиқлари идора қилган. Бу ерга 17-а.да голланд денгизчи сайёхлар етиб борган. 1845 й. Хаапай о.лари кабила бошлиғи ороллар гурухини бирлаштиришга эришди. Т.ни эгаллаш учун Буюк Британия, Германия ва АҚШ ўртасида кескин кураш бўлиб, натижада 1900 й. Т. Буюк Британия протекторати остидаги ўзини ўзи идора қилувчи давлат деб эълон килинди. 1967 й.ги Буюк Британия — Т. битими Буюк Британиянинг ороллар устидан назоратини чеклади. 1970 й. 4 июнда Т. мустакилликка эришди. Т. — 1999 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 4 июнь — Мустақиллик эълон қилинган кун (1970).

Сиёсий партиялари. Инсон ҳуқуқлари ва демократия учун ҳаракат; Халқ партияси, 1994 й. тузилган. Т.да касаба уюшмалари йўқ.

Хўжалиги. Т. — иқтисодий жиҳатдан заиф аграр мамлакат. Иктисодиётининг асоси қишлоқ хўжалиги. (ялпи ички маҳсулотнинг 32%). Аҳолининг 90% шу соҳада банд.

Экспорт учун банан, ананас, кокос пальмаси (копра), цитрус мевалар, маҳаллий эҳтиёж учун батат, ямс, маниок, таро етиштирилади. Қорамол, чўчқа, эчки, уй паррандаси боқилади, балиқ овланади, ёғоч тайёрланади.

Саноати қишлоқ хўжалиги. хом ашёсини қайта ишлайдиган ва тахта тиладиган майда корхоналар, тикув фкасидан иборат. Автомобиль йўллари уз. — 650 км дан зиёд. Асосий денгиз портлари (савдо марказлари) — Нукуалофа ва Неиафу. Т. четга копра, банан, тропик мевалар, денгиз маҳсулотлари, қовун, ваниль, помидор чиқаради, четдан машина ва ускуна, озиқ-овқат (қанд, чой, кофе ва б.), саноат моллари олади. Янги Зеландия, Австралия, АҚШ, Буюк Британия, Япония билан савдо қилади. Пул бирлиги — паанга.

Маорифи. Бошланғич таълим бепул, 6—14 ёшдаги болалар учун мажбурий. Бошланғич мактаб ўқитувчилари пед. коллежида тайёрланади. Океан соҳилидаги оромбахш пляжлар ва Нукуалофадаги қирол саройи Т.нинг диққатга сазовор жойларидир.

Матбуоти ва радиоэшиттириши. «Тонга кроникл» («Тонга воқеалари», инглиз ва тонга тилларида чикдциган ҳукумат ҳафтаномаси, 1964 й.дан), «Тонга Тайме», («Тонга вақти», инглиз ва тонга тилларида чиқадиган ҳафтанома, 1989 й.дан); «Келе’а» («Чиганоқ», тонга тилида йилига 6 марта чикдциган сиёсийиқтисодий журнали, 1986 й.дан). Т. радиоэшиттириш комиссияси ҳукуматга қарашли бўлиб, 1961 й. ташкил этилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.