Tonik şe'r tizimi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 493-b. — ziyouz.com
Tonik şe'r tizimi (yun. tonos — urğu) — misralardagi urğu mikdori bilan ölçanadigan şe'r tuzilişi, unda urğusiz sözlar mikdori ixtiyoriy böladi. T.ş.t. ham sillabik şe'r tizimi kabi eng oddiy şe'r şakllaridan hisoblanadi. Sillabik şe'r tizimi qöşiqbop va kuybop şe'rlarda qöllansa, T.ş.t. turli xalklarning nasriy şakllarida, köproq maqol, matal, topişmoklar va b.da işlatiladi. Tonik şe'r nasrga yaqin böladi, u, odatda, alliteratsiyali, qofiyadoş misralar uyğunligini ajratib körsatiş uçun xizmat qiladi. Qofiyalanmagan T.ş.t. qofiyalangan tonik şe'rlardan keskin farkdanadi, ya'ni u misralararo urğularning bir xilligiga qat'iy amal qiladi. Agar urğuli böğinlar bilan urğusizlari ma'lum tartibda kelsa, T.ş.t. bilan sillabiktonik şe'r örtasidagi oraliqşe'r şakli vujudga keladi. Bunda şe'riy ölçov ham iştirok etadi. Hozirda rus şe'riyatida T.ş.t. ham, sillabiktonik şe'rlar ham baravar yaratilmoqda. Rus şoirlarining özbekça tarjima qilingan asarlarida T.ş.t. qoidalariga rioya kilinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОНИК ШЕЪР ТИЗИМИ (юн. tonos — урғу) — мисралардаги урғу микдори билан ўлчанадиган шеър тузилиши, унда урғусиз сўзлар микдори ихтиёрий бўлади. Т.ш.т. ҳам силлабик шеър тизими каби энг оддий шеър шаклларидан ҳисобланади. Силлабик шеър тизими қўшиқбоп ва куйбоп шеърларда қўлланса, Т.ш.т. турли халкларнинг насрий шаклларида, кўпроқ мақол, матал, топишмоклар ва б.да ишлатилади. Тоник шеър насрга яқин бўлади, у, одатда, аллитерацияли, қофиядош мисралар уйғунлигини ажратиб кўрсатиш учун хизмат қилади. Қофияланмаган Т.ш.т. қофияланган тоник шеърлардан кескин фаркданади, яъни у мисралараро урғуларнинг бир хиллигига қатъий амал қилади. Агар урғули бўғинлар билан урғусизлари маълум тартибда келса, Т.ш.т. билан силлабиктоник шеър ўртасидаги оралиқшеър шакли вужудга келади. Бунда шеърий ўлчов ҳам иштирок этади. Ҳозирда рус шеъриятида Т.ш.т. ҳам, силлабиктоник шеърлар ҳам баравар яратилмоқда. Рус шоирларининг ўзбекча таржима қилинган асарларида Т.ш.т. қоидаларига риоя килинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.