Tonna
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 493–494-b. — ziyouz.com
Tonna (lot. tunna, frans. tonne — boçka) — 1) massaning tizimga kirmagan ölçov birligi. Haqiqatan qam kattaroq boçkaning siğimi 1 m3 atrofida bölsa, unga taxm. 1 t suv siğadi. 4°da 1 m3 hajmdagi suvning massasi 1 t ga teng. T.ning 1000 kg ga teng metrik T.; 1016,05 kg ga teng britaniya uzun T.si; 907,18 kg ga teng britaniya qisqa T.si xillari mavjud; 2) yuk joylaştiriladigan binoning hajm ölçovi (kemaçilikda). 2,83 m3ga moye keluvçi T. Buni reyestr T. deyiladi; 3) trinitrotoluolning yadroviy ekvivalenta; 4,2109 J ga teng; 4) Germaniyada yuza ölçov birliklaridan biri. 1 T.q0,5466 ga q5466 m2. TONUS (yun. tonos — taranglik) (f i ziologiyada) — nerv markazlari, muskul töqimalari va arteriolalar devoridagi muskul tolalarining toliqmay, uzoq vaqt qözğalgan holatda bölişi. Nerv markazlari T. ida boş va orqa miya qismlaridan efferent nervlar orqali impulslar uzluksiz yuborilib, organ va töqimalarni ma'lum funksional holatda ançagaça saqlaydi. Muskullar T.ida uzoq vaqt taranglaşadi yoki qisqaradi, bunda tananing muvozanati, skelet muskullari tonusi, qovuq, baçadon va hazm a'zolari böşliqlarining bosimi hamda qon bosimi (silliq muskullar tonusi) ma'lum darajada saklanadi. Kontraktil va plastik T. bor. Kontrakt il T.da muskullar, ayniqsa, skelet muskullari keskin taranglaşadi, moddalar almaşinuvi kuçayadi, energiya sarflanişi ortadi. Plastik T.da muskullar kuçeiz taranglaşadi va bu holat uzok, davom etişi mumkin. Moddalar almaşinuvining tezligi keskin özgarmaydi, köp energiya sarf bölmaydi, Muskullar T.ini boşqarişda uzunçoq miyaning retikulyar formatsiyasi, vestibulyar yadrolari, miyaça hamda gumoral omillardan adrenalin, karbonat angidrid katta rol öynaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОННА (лот. tunna, франц. tonne — бочка) — 1) массанинг тизимга кирмаган ўлчов бирлиги. Ҳақиқатан қам каттароқ бочканинг сиғими 1 м3 атрофида бўлса, унга тахм. 1 т сув сиғади. 4°да 1 м3 ҳажмдаги сувнинг массаси 1 т га тенг. Т.нинг 1000 кг га тенг метрик Т.; 1016,05 кг га тенг британия узун Т.си; 907,18 кг га тенг британия қисқа Т.си хиллари мавжуд; 2) юк жойлаштириладиган бинонинг ҳажм ўлчови (кемачиликда). 2,83 м3га мое келувчи Т. Буни реестр Т. дейилади; 3) тринитротолуолнинг ядровий эквивалента; 4,2109 Ж га тенг; 4) Германияда юза ўлчов бирликларидан бири. 1 Т.қ0,5466 га қ5466 м2. ТОНУС (юн. tonos — таранглик) (ф и зиологияда) — нерв марказлари, мускул тўқималари ва артериолалар деворидаги мускул толаларининг толиқмай, узоқ вақт қўзғалган ҳолатда бўлиши. Нерв марказлари Т. ида бош ва орқа мия қисмларидан эфферент нервлар орқали импульслар узлуксиз юборилиб, орган ва тўқималарни маълум функционал ҳолатда анчагача сақлайди. Мускуллар Т.ида узоқ вақт таранглашади ёки қисқаради, бунда тананинг мувозанати, скелет мускуллари тонуси, қовуқ, бачадон ва ҳазм аъзолари бўшлиқларининг босими ҳамда қон босими (силлиқ мускуллар тонуси) маълум даражада сакланади. Контрактил ва пластик Т. бор. Контракт ил Т.да мускуллар, айниқса, скелет мускуллари кескин таранглашади, моддалар алмашинуви кучаяди, энергия сарфланиши ортади. Пластик Т.да мускуллар кучеиз таранглашади ва бу ҳолат узок, давом этиши мумкин. Моддалар алмашинувининг тезлиги кескин ўзгармайди, кўп энергия сарф бўлмайди, Мускуллар Т.ини бошқаришда узунчоқ миянинг ретикуляр формацияси, вестибуляр ядролари, мияча ҳамда гуморал омиллардан адреналин, карбонат ангидрид катта роль ўйнайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.