Tönyuquq bitiktoşi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 835-b. — ziyouz.com
Tönyuquq bitiktoşi - marmar bitiktoş, turkiy yozuv yodgorligi, Eltariş xoqon (680)ning maslahatçisi va sarkarda Tönyuquq (taxm. 645—726) şarafiga qöyilgan (712—716). UlanBatordan 66 km jan.şarkda joylaşgan. Bitik 62 satrdan iborat bölib, jan.va şim. tomonlarga bir-biriga qaratib qöyilgan 2 tört qirrali toş ustunga yozilgan. Jan. dagi ustunning bal. 170 sm, şim. dagisiniki 160 sm. Bitikning 1—7satrlari toşlardan birining ğarbga, 8—17satrlar jan.ga, 18—24satrlari şarqqa, 25—35satrlari şim.ga qaragan tarafiga yozilgan. Bitikning 36—44satrlari ikkinçi toşning ğarbga, 45— 50satrlari jan.ga, 51—58satrlari şarqqa va 59—62 satrlari şim.ga qaragan tarafiga bitilgan.
Bitiktoşda Turk xoqonligining qayta taşkil topişi, bu işda Eltariş xoqonning xizmati, Tönyuquqning xoqonlik şakllanişi, yuksalişidagi, turli ölka va qabilalarga qarşi uyuştirilgan harbiy yurişlardagi qahramonligi, vatanparvarligi batafsil bayon etilgan. Yodgorlik nafaqat badiiytarixiy asar sifatida, balki qad. toponimlar va etnografizmlarni örganiş nuktai nazaridan ham ahamiyatlidir. Jumladan, unda Tabğaç (Xitoy), Şantung (Şandun — Şim.Şarqiy Xitoydagi provinsiya), Ötukan (Oltoy va Xingan toğlari oraliğidagi vodiy), Kögman (Sayan toğlari), Töğla (Tola daryosi), Oltun (Oltoy), Yinçu uğuz (Sirdaryo), Suğd, Temir Qapiğ (Darband — Hisor toğidagi dovon) kabm ölka va joy nomlari, turk, öğuz, qitaniy, turgaş, qirğiz singari kabila nomlari uçraydi.
Mazkur bitiktoşni 1897 y.da rus etnografi Yelizaveta Klemens eri Dmitriy Klemens bn birga Şim. Möğulistonning BainSokto manzilidan topgan. Dastlab, bitiktoşning fotosurati, transkripsiyasi va nemisça tarjimasi V. V. Radlov tomonidan 1899 y.da naşr ettirilgan. Yodgorlik matni dan(dat), ingliz, rus, fransuz, nemis tillariga tarjima qilingan, turk va özbek tillarida tavsif etilgan.
Ad.: Abdurahmonov F., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.
Ğaybulla Boboyorov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЎНЮҚУҚ БИТИКТОШИ - мармар битиктош, туркий ёзув ёдгорлиги, Элтариш хоқон (680)нинг маслаҳатчиси ва саркарда Тўнюқуқ (тахм. 645—726) шарафига қўйилган (712—716). УланБатордан 66 км жан.шаркда жойлашган. Битик 62 сатрдан иборат бўлиб, жан.ва шим. томонларга бир-бирига қаратиб қўйилган 2 тўрт қиррали тош устунга ёзилган. Жан. даги устуннинг бал. 170 см, шим. дагисиники 160 см. Битикнинг 1—7сатрлари тошлардан бирининг ғарбга, 8—17сатрлар жан.га, 18—24сатрлари шарққа, 25—35сатрлари шим.га қараган тарафига ёзилган. Битикнинг 36—44сатрлари иккинчи тошнинг ғарбга, 45— 50сатрлари жан.га, 51—58сатрлари шарққа ва 59—62 сатрлари шим.га қараган тарафига битилган.
Битиктошда Турк хоқонлигининг қайта ташкил топиши, бу ишда Элтариш хоқоннинг хизмати, Тўнюқуқнинг хоқонлик шаклланиши, юксалишидаги, турли ўлка ва қабилаларга қарши уюштирилган ҳарбий юришлардаги қаҳрамонлиги, ватанпарварлиги батафсил баён этилган. Ёдгорлик нафақат бадиийтарихий асар сифатида, балки қад. топонимлар ва этнографизмларни ўрганиш нуктаи назаридан ҳам аҳамиятлидир. Жумладан, унда Табғач (Хитой), Шантунг (Шандун — Шим.Шарқий Хитойдаги провинция), Ўтукан (Олтой ва Хинган тоғлари оралиғидаги водий), Кўгман (Саян тоғлари), Тўғла (Тола дарёси), Олтун (Олтой), Йинчу уғуз (Сирдарё), Суғд, Темир Қапиғ (Дарбанд — Ҳисор тоғидаги довон) кабм ўлка ва жой номлари, турк, ўғуз, қитаний, тургаш, қирғиз сингари кабила номлари учрайди.
Мазкур битиктошни 1897 й.да рус этнографи Елизавета Клеменц эри Дмитрий Клеменц бн бирга Шим. Мўғулистоннинг БаинЦокто манзилидан топган. Дастлаб, битиктошнинг фотосурати, транскрипцияси ва немисча таржимаси В. В. Радлов томонидан 1899 й.да нашр эттирилган. Ёдгорлик матни дан(дат), инглиз, рус, француз, немис тилларига таржима қилинган, турк ва ўзбек тилларида тавсиф этилган.
Ад.: Абдураҳмонов F., Рустамов А., Қадимги туркий тил, Т., 1982.
Ғайбулла Бобоёров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.