Töpgul

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 836–837-b. — ziyouz.com

Töpgul (inﬂ orescentia) — ösimlikdagi bir yillik novdaning gul çiqaradigan qismi. T. oddiy va murakkab bölişi mumkin. Oddiy T. botrik (ratsemoz, yongulli) va simoz (tepagulli) T. ga bölinadi. Botrik T. monopodial şoxlanişi va gullarining markazga qarab (pastdan yuqoriga) oçilişi bn; simoz T. esa uçki gulining mavjudligi, simpodial şoxlanişi va gullarining markazdan qoçib (yuqoridan asosiga qarab) oçilişi bn tavsiflanadi. Oddiy T.da gullar asosiy gulpoya (birinçi tartibli gulpoya) da yoki ikkinçi tartibli gulpoyani taşkil qiluvçi gulbandlarda, murakkab T.da esa gullar uçinçi va undan ham yuqori tartibli gulpoyalarda joylaşadi. Oddiy botrik T.lar: oddiy şingil T.; asosiy gulpoyaga gullar uzun gulbandlari bn joylaşgan (karam, rediska, açambiti); oddiy boşoq T.; uzun gulpoyaga mayda bandsiz gullar bn örnaşgan (zubturum); kallaksimon T. kalta; yögon gulpoyaga gulbandsiz gullar bn ziç joylaşgan (tönğiztaroq, beda, sebarga); oddiy soyabon T.; asosiy gulpoyadan uzun gulbandli gullar soyabon simlari kabi har tomonga tarqalgan böladi (navrözgul, piyoz, olça va b.); oddiy savatça T.da mayda gullar gulpoyaning yöğonlaşgan uçiga joylaşadi (moyçeçak, kungaboqar, bötaköz). Oddiy simoz T.ga oddiy mono, di va pleyoxaziylar mansub bölib, T.ning uçki gulidan pastroqda bitta (ayiqtovonda), ikkita (yulduzçada) yoki bir neçta (sutlamada) yon gullar rivojlanib, ular keçroq navbat bn oçiladi.

Murakkab T. esa bir xil yoki bir neça xil oddiy T.lardan hosil böladi. Mac, ikkiuçta guldan hosil bölgan buğdoy boşoqçalarining bir neçtasi asosiy gulpoyaga birikib, buğdoyning murakkab boşoğini, köpçilik soyabongullilarning bir neça oddiy soyabonlari murakkab soyabonni taşkil etadi.

T.ning tuzilişi sistematikada muhim ahamiyatga ega bölib, bir-biriga yaqin ösimliklarning evolyutsiya yönalişlari haqida fikr yuritişga imkon beradi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЎПГУЛ (inﬂ orescentia) — ўсимликдаги бир йиллик новданинг гул чиқарадиган қисми. Т. оддий ва мураккаб бўлиши мумкин. Оддий Т. ботрик (рацемоз, ёнгулли) ва цимоз (тепагулли) Т. га бўлинади. Ботрик Т. моноподиал шохланиши ва гулларининг марказга қараб (пастдан юқорига) очилиши бн; цимоз Т. эса учки гулининг мавжудлиги, симподиал шохланиши ва гулларининг марказдан қочиб (юқоридан асосига қараб) очилиши бн тавсифланади. Оддий Т.да гуллар асосий гулпоя (биринчи тартибли гулпоя) да ёки иккинчи тартибли гулпояни ташкил қилувчи гулбандларда, мураккаб Т.да эса гуллар учинчи ва ундан ҳам юқори тартибли гулпояларда жойлашади. Оддий ботрик Т.лар: оддий шингил Т.; асосий гулпояга гуллар узун гулбандлари бн жойлашган (карам, редиска, ачамбити); оддий бошоқ Т.; узун гулпояга майда бандсиз гуллар бн ўрнашган (зубтурум); каллаксимон Т. калта; йўгон гулпояга гулбандсиз гуллар бн зич жойлашган (тўнғизтароқ, беда, себарга); оддий соябон Т.; асосий гулпоядан узун гулбандли гуллар соябон симлари каби ҳар томонга тарқалган бўлади (наврўзгул, пиёз, олча ва б.); оддий саватча Т.да майда гуллар гулпоянинг йўғонлашган учига жойлашади (мойчечак, кунгабоқар, бўтакўз). Оддий цимоз Т.га оддий моно, ди ва плейохазийлар мансуб бўлиб, Т.нинг учки гулидан пастроқда битта (айиқтовонда), иккита (юлдузчада) ёки бир нечта (сутламада) ён гуллар ривожланиб, улар кечроқ навбат бн очилади.

Мураккаб Т. эса бир хил ёки бир неча хил оддий Т.лардан ҳосил бўлади. Mac, иккиучта гулдан ҳосил бўлган буғдой бошоқчаларининг бир нечтаси асосий гулпояга бирикиб, буғдойнинг мураккаб бошоғини, кўпчилик соябонгуллиларнинг бир неча оддий соябонлари мураккаб соябонни ташкил этади.

Т.нинг тузилиши систематикада муҳим аҳамиятга эга бўлиб, бир-бирига яқин ўсимликларнинг эволюция йўналишлари ҳақида фикр юритишга имкон беради.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.