Topinambur

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 494–495-b. — ziyouz.com

Topinambur TOPINAMBUR, yernok (Helianthus tuberosus L.) — murakkabguldoşlarga mansub köp yillik ösimlik, tuganak mevali yemxaşak ekini. Vatani — Şim. Amerika. Yevropaga 17-a. boşlarida keltirilgan. Rossiyada 18-a.da tarqalgan. Özbekistonda silosbop ekin sifatida ekiladi. Poyasining körinişi kungaboqarnp eslatadi. Yer osti poyalarida 20—70 ta noksimon (yernok nomi şundan), çözinçoq, urçuqsimon va sirti silliq yoki buruşikdi tuganak hosil böladi. Ildizi popuksimon, tuproqqa 2—3 m kirib boradi. Böyi 1,2—2,5, ba'zan 4 m gaça. Barglari bandli, tuxumsimon, gullari savatçatöpgulga yiğilgan. Mevasi pista, 1000 dona pistasi vazni 7—8 g.

T.ning yer usti poyasi —6°, yer osti poyasidagi tuganaklar —20° ga çidaydi. Şörlanmagan tuproqlarda ösadi, oziqaga talabçan. Ösuv davri 120—200 kun. T. ayni paytda texnik va oziq-ovqat ösimligi hisoblanadi. Tuganagi oziq-ovqatga ham işlatiladi. Tarkibida 2,3% oqsil, 0,2% moy, 17,9% azotsiz moddalar, 1,3% kul va b., şuningdek, 16—18% inulin [undan qand (fruktoza), spirt işlab çiqariladi], V,, S vitaminlar, 100 kg palagida 22,5 ozuqa birligi va 1,8 kg ğazm böluvçi protein bor. T.dan tibbiyotda har xil doridarmonlar tayyorlanadi. T. yetiştiriş uçun 25—50 g li tuganaklari ekiladi (yiriklari faqat bahorda kesib ekilişi mumkin). Ekiş sxemasi: 70x70, 60x60, çuq. 10—15 sm. Poyasi yoz örtasida öriladi, kuzda tuganagi kavlab olinadi. Kökati örilmasa tuganak hosildorligi yuqori böladi. Hosildorligi: kök massa böyiça 350 — 500 s/ga, tuganagi böyiça 200—250 s/ga. Tuganagi yer ostida yaxşi sakdanadi, şu sababli uni zaruratga qarab kavlab olinadi.

Kasalliklari: ildiz çiriş, nekroz. Zararkunandalari: tunlamalar, uzuntumşuq, simqurt.

Halima Otaboyeva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОПИНАМБУР, ернок (Helianthus tuberosus L.) — мураккабгулдошларга мансуб кўп йиллик ўсимлик, туганак мевали емхашак экини. Ватани — Шим. Америка. Европага 17-а. бошларида келтирилган. Россияда 18-а.да тарқалган. Ўзбекистонда силосбоп экин сифатида экилади. Поясининг кўриниши кунгабоқарнп эслатади. Ер ости пояларида 20—70 та ноксимон (ернок номи шундан), чўзинчоқ, урчуқсимон ва сирти силлиқ ёки бурушикди туганак ҳосил бўлади. Илдизи попуксимон, тупроққа 2—3 м кириб боради. Бўйи 1,2—2,5, баъзан 4 м гача. Барглари бандли, тухумсимон, гуллари саватчатўпгулга йиғилган. Меваси писта, 1000 дона пистаси вазни 7—8 г.

Т.нинг ер усти пояси —6°, ер ости поясидаги туганаклар —20° га чидайди. Шўрланмаган тупроқларда ўсади, озиқага талабчан. Ўсув даври 120—200 кун. Т. айни пайтда техник ва озиқ-овқат ўсимлиги ҳисобланади. Туганаги озиқ-овқатга ҳам ишлатилади. Таркибида 2,3% оқсил, 0,2% мой, 17,9% азотсиз моддалар, 1,3% кул ва б., шунингдек, 16—18% инулин [ундан қанд (фруктоза), спирт ишлаб чиқарилади], В,, С витаминлар, 100 кг палагида 22,5 озуқа бирлиги ва 1,8 кг ғазм бўлувчи протеин бор. Т.дан тиббиётда ҳар хил доридармонлар тайёрланади. Т. етиштириш учун 25—50 г ли туганаклари экилади (йириклари фақат баҳорда кесиб экилиши мумкин). Экиш схемаси: 70x70, 60x60, чуқ. 10—15 см. Пояси ёз ўртасида ўрилади, кузда туганаги кавлаб олинади. Кўкати ўрилмаса туганак ҳосилдорлиги юқори бўлади. Ҳосилдорлиги: кўк масса бўйича 350 — 500 ц/га, туганаги бўйича 200—250 ц/га. Туганаги ер остида яхши сакданади, шу сабабли уни заруратга қараб кавлаб олинади.

Касалликлари: илдиз чириш, некроз. Зараркунандалари: тунламалар, узунтумшуқ, симқурт.

Ҳалима Отабоева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.