Topişmoq
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 495-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Topişmoq TOPIŞMOQ, topmaça, jumboq, matal — xalq oğzaki poetik ijodining eng qad. va ommaviy janri. Jahondagi barça xalqlar folklorida uçraydi. T.larda xalq hayoti, turmuş darajasi madaniyati, urfodatlari ma'lum darajada öz ifodasini topadi. T.da yeçilişi mumkin bölgan söroq majoziy şaklda ifodalanib, uning ma'nosi yaşirinça böladi. T.da narsa yoki hodisa boşqa narsa yoki hodisaga öxşatiş, özaro qiyoslaş, taqqoslaş orqali gavdalantiriladi. T.lar ba'zan nasriy, köpinça şe'riy şaklda, kompozitsion va ritmik jihatdan ixçam, sodda va ohangdor böladi. Mac, «Bir parça patir, olamga tatir» (Oy); «Oppoq dasturxon yer yuzini qoplagan (qor); «Past osmondan qor yoğar» (elak). Ayrim T.lar maqol xususiyatiga ham ega böladi. Mac, «Hammaga tön tikaman, özim yalanğoç» (igna). T.da metafora, öxşatiş, mubolağa, sifatlaş, takror kabi ifoda vositalari keng foydalaniladi. Mac, «Özi bir qariç, soqoli qirq qariç» (igna), «Yer tagida oltin qoziq» (sabzi), «Zilzil gilam, zil gilam, zildan ham oğir gilam» (yer) kabi.
T. aytiş, asosan, bolalarning söz boyligini oşiriş, hayot va uning hodisalari haqidagi tuşunçalari va tasavvurlarini, idroki va mulohaza qobiliyatini kengaytirişda tarbiya vositasi hisoblanadi. T.dan doston va ertaklarda keng foydalaniladi. «Oşiq Oydin», «Oşiq Alvand», «Xirmon Dali», «Yozi bilan Zebo», «Alpomiş» va b. dostonlarda, «Podşo bilan donişmand çol» ertagida T. namunalari bor. T. bilan boğliq masalalar folklorşunoslikda tadqiq etiladi.
Ad.: Husainova 3., Özbek topişmoqlari, T., 1966.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОПИШМОҚ, топмача, жумбоқ, матал — халқ оғзаки поэтик ижодининг энг қад. ва оммавий жанри. Жаҳондаги барча халқлар фольклорида учрайди. Т.ларда халқ ҳаёти, турмуш даражаси маданияти, урфодатлари маълум даражада ўз ифодасини топади. Т.да ечилиши мумкин бўлган сўроқ мажозий шаклда ифодаланиб, унинг маъноси яширинча бўлади. Т.да нарса ёки ҳодиса бошқа нарса ёки ҳодисага ўхшатиш, ўзаро қиёслаш, таққослаш орқали гавдалантирилади. Т.лар баъзан насрий, кўпинча шеърий шаклда, композицион ва ритмик жиҳатдан ихчам, содда ва оҳангдор бўлади. Mac, «Бир парча патир, оламга татир» (Ой); «Оппоқ дастурхон ер юзини қоплаган (қор); «Паст осмондан қор ёғар» (элак). Айрим Т.лар мақол хусусиятига ҳам эга бўлади. Mac, «Ҳаммага тўн тикаман, ўзим яланғоч» (игна). Т.да метафора, ўхшатиш, муболаға, сифатлаш, такрор каби ифода воситалари кенг фойдаланилади. Mac, «Ўзи бир қарич, соқоли қирқ қарич» (игна), «Ер тагида олтин қозиқ» (сабзи), «Зилзил гилам, зил гилам, зилдан ҳам оғир гилам» (ер) каби.
Т. айтиш, асосан, болаларнинг сўз бойлигини ошириш, ҳаёт ва унинг ҳодисалари ҳақидаги тушунчалари ва тасаввурларини, идроки ва мулоҳаза қобилиятини кенгайтиришда тарбия воситаси ҳисобланади. Т.дан достон ва эртакларда кенг фойдаланилади. «Ошиқ Ойдин», «Ошиқ Алванд», «Хирмон Дали», «Ёзи билан Зебо», «Алпомиш» ва б. достонларда, «Подшо билан донишманд чол» эртагида Т. намуналари бор. Т. билан боғлиқ масалалар фольклоршуносликда тадқиқ этилади.
Ад.: Ҳусаинова 3., Ўзбек топишмоқлари, Т., 1966.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.