Topografik anatomiya
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 495–496-b. — ziyouz.com
Topografik anatomiya - a'zolarning özaro joylaşuvi va ularning qon tomiri hamda nervlarga nisbatan munosabatini örganadigan fan. Amaliy ahamiyatga (xirurgiyada) ega. T.a. tanani ayrim sohalarga ajratib örganadi. T.a.da normal anatomiya usullaridan taşqari, murdani qavatmaqavat kesib oçiş, muzlatilgan tanani arralaş, rangli böyoqlar yuborib tomirlarni töldiriş, rentgenografik, rentgenoskopik va h.k. usullar ham qöllanadi. T.a.ning ahamiyati faqat operativ xirurgiya fani doirasi bilan çegaralanib qolmaydi. Tibbiyotning har qanday sohasiga, xirurgiya kabi, topografikanatomik ma'lumotlar ham zarur. Mas., içki kasalliklar şifokori (terapevt) a'zolarning patologik holati töğrisida fikr yuritiş uçun ularning akstasviri (çegaralari)ni, fiziologik siljiş hududlarini, a'zolar şakli va tutgan örnining turli yoş va jinslardagi, har xil qomatli kişilarda qanday bölişi mumkinligini bilişi, asab şifokori esa biror patologik jarayonning (ösma, qon quyilişi) örnini aniqlaş uçun boş va orqa miya hamda ularning ötkazuvçi yöllari topografiyasini bilişi zarur va h.k.
T.a.ni dastlab, 18-a.da rus anatomi P.A. Zagorskiy (1789-1846), söng xirurg I. V. Buyalskiy (1789— 1866) örgandi. 19-a.da N. I. Pirogovningtadqiqotlari T.a.ni fan sifatida şakllantirdi. Özbekistonda T.a. sohasidagi dastlabki i.t. 20-y.larda boşlandi; 1920 y.da Turkiston unti tibbiyot fti qoşida taşkil etilgan birinçi kafedrada prof. V. F. VoynoYasenetskiy boşçiligida yiringli jarroxlik, keyinçalik B. A. Stekolnikov rahbarligida kollateral qon aylanişi va içki a'zolar innervatsiyasi tajribada örganildi. 60-y.larda prof. F.F. Amirov boşçiligida kekirdak va bronxlarni plastik operatsiya qilişga oid tadqiqotlar olib borildi va u klinik amaliyotga tatbiq qilindi. Me'daning surunkali yalliğlaniş modeli işlab çiqildi, birinçi bölib gastroskopiya qöllanildi, yalliğlaniş kasalliklarida markaziy va periferik nerv sistemalarining özgarişi çuqur örganildi (S. A. Dolimov). 70-y.lardan Toşkent tibbiyot intida pulmonologiya, yurak tomir patologiyasi, jarroxlik tikiş materiallarining yangi turlari örganildi va tatbiq etiddi (N. H. Şomirzayev), Samarqand tibbiyot intida diafragmaning topografik anatomiyasi va jarrohligi (V. Ya. Barakov), Andijon tibbiyot intida içki a'zolarning yoşga boğliq topografiyasi (I. Q. Qosimxöjayev), Toşkent vraçlar malakasini oşiriş intida novokainli blokadalarning turli xil usullari (A. Ğ. Mirzamuhamedov), Toşkent tibbiyot pediatriya intida yoşga qarab tayançharakat apparatining özgarişi örganildi (Ş. M. Ahmedov).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОПОГРАФИК АНАТОМИЯ - аъзоларнинг ўзаро жойлашуви ва уларнинг қон томири ҳамда нервларга нисбатан муносабатини ўрганадиган фан. Амалий аҳамиятга (хирургияда) эга. Т.а. танани айрим соҳаларга ажратиб ўрганади. Т.а.да нормал анатомия усулларидан ташқари, мурдани қаватмақават кесиб очиш, музлатилган танани арралаш, рангли бўёқлар юбориб томирларни тўлдириш, рентгенографик, рентгеноскопик ва ҳ.к. усуллар ҳам қўлланади. Т.а.нинг аҳамияти фақат оператив хирургия фани доираси билан чегараланиб қолмайди. Тиббиётнинг ҳар қандай соҳасига, хирургия каби, топографиканатомик маълумотлар ҳам зарур. Мас., ички касалликлар шифокори (терапевт) аъзоларнинг патологик ҳолати тўғрисида фикр юритиш учун уларнинг акстасвири (чегаралари)ни, физиологик силжиш ҳудудларини, аъзолар шакли ва тутган ўрнининг турли ёш ва жинслардаги, ҳар хил қоматли кишиларда қандай бўлиши мумкинлигини билиши, асаб шифокори эса бирор патологик жараённинг (ўсма, қон қуйилиши) ўрнини аниқлаш учун бош ва орқа мия ҳамда уларнинг ўтказувчи йўллари топографиясини билиши зарур ва ҳ.к.
Т.а.ни дастлаб, 18-а.да рус анатоми П.А. Загорский (1789-1846), сўнг хирург И. В. Буяльский (1789— 1866) ўрганди. 19-а.да Н. И. Пироговнингтадқиқотлари Т.а.ни фан сифатида шакллантирди. Ўзбекистонда Т.а. соҳасидаги дастлабки и.т. 20-й.ларда бошланди; 1920 й.да Туркистон унти тиббиёт фти қошида ташкил этилган биринчи кафедрада проф. В. Ф. ВойноЯсенецкий бошчилигида йирингли жаррохлик, кейинчалик Б. А. Стекольников раҳбарлигида коллатерал қон айланиши ва ички аъзолар иннервацияси тажрибада ўрганилди. 60-й.ларда проф. Ф.Ф. Амиров бошчилигида кекирдак ва бронхларни пластик операция қилишга оид тадқиқотлар олиб борилди ва у клиник амалиётга татбиқ қилинди. Меъданинг сурункали яллиғланиш модели ишлаб чиқилди, биринчи бўлиб гастроскопия қўлланилди, яллиғланиш касалликларида марказий ва периферик нерв системаларининг ўзгариши чуқур ўрганилди (С. А. Долимов). 70-й.лардан Тошкент тиббиёт интида пульмонология, юрак томир патологияси, жаррохлик тикиш материалларининг янги турлари ўрганилди ва татбиқ этидди (Н. Ҳ. Шомирзаев), Самарқанд тиббиёт интида диафрагманинг топографик анатомияси ва жарроҳлиги (В. Я. Бараков), Андижон тиббиёт интида ички аъзоларнинг ёшга боғлиқ топографияси (И. Қ. Қосимхўжаев), Тошкент врачлар малакасини ошириш интида новокаинли блокадаларнинг турли хил усуллари (А. Ғ. Мирзамуҳамедов), Тошкент тиббиёт педиатрия интида ёшга қараб таянчҳаракат аппаратининг ўзгариши ўрганилди (Ш. М. Аҳмедов).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.