Topografik xaritalar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 497–498-b. — ziyouz.com
Topografik xaritalar - asosiy tabiiy va ijtimoiyiktisodiy obyektlarni tasvirlovçi, mazmuni, bezagi va matematik asosi yagona bölgan mufassal umumgeografik xaritalar. Qat'iy geodezik asosda barqaror şartli belgalar sistemasi yordamida yaratiladi. Ularda geografik landşaftning taşqi körinişi va uning asosiy elementlari — relyef, gidrografiya, ösimlik, tuproqgrunt qoplami, aholi punktlari, yöllar hamda sanoat, qişloq xöjaligi. va b. ijtimoiy infrastruktura obyektlari bir xil aniqlikda va mukammalliqda tasvirlanadi (499 betdagi rangli xaritaga q.). T. x. 1:10 000, 1:25 000, 1:50 000 va 1:100 000 masştablarda tuziladi.
Har bir T. x.ning nomi uning masştabi bilan yuritiladi. Mas., masştabi 1:10 000 bölsa, ön mingli, 1:25 000 bölsa — yigirma beş mingli T.x. deyiladi. Quyidagi jadvalda T.x. masştablari berilgan.
T.x. elementlarini umumlaştirib, 2 guruh — matematik va geografik elementlarga böliş mumkin. Matematik elementlarga xaritaning töri, masştabi, ramkasi, varaklarga bölinişi va nomenklaturasi hamda geodezik tayanç punktlari kiradi. Geografik elementlarga T.x.da tasvirlanadigan yer yuzasi tafsilotlari kiradi. T.x.elementlari bir-biri bilan çambarças boğliq bölib, ular maxsus turğun şartli belgilar va yozuvlar yordamida tasvirlanadi. T.x.dan joyni töla örganiş va tekşirişda, turli inşootlarni loyihalaş va qurişda, aniq ölçaş va hisoblaş kabi muhandislik işlarini bajarişda, joyda oriyentirlahda, harbiy maqsadlarda keng foydalaniladi.
Barça topografik va obzor T.x. nemis olimlari Gauss va Kryugerlarning teng burçakli köndalang silindrik proyeksiyasida tuziladi. T.x.da tasvirlanadigan hudud ma'lum kattalikdagi qismlarga bölinadi va ularning har biri alohida varaqda tasvirlanadi. Topografik yoki obzor T.x. ning har bir varaği meridian va parallel çizikdar bilan çegaralanadi va trapetsiya şakliga ega böladi. Köp varakli xaritani alohida varaqlarga bölinişiga grafalarga böliş va ularni ma'lum sistema böyiça belgilanişiga nomenklatura deyiladi. Hamma T.x.ning nomenklaturasi 1:1 000 000 masştabdagi xalqaro xaritaning grafalarga böliş va nomenklaturasiga asoslangan. Xalqaro nomenklatura sistemasi 1909 y. London va 1913 y. Parijda ötkazilgan xalqaro geografik kongresslarda qabul kilingan. Bu sistemaga kura, 1:1 000 000 masştabli xarita varağining kengligi meridian böyiça 4° va parallel böyiça 6° ga teng. Ekvatordan qutblarga tomon har 4° dan parallellar ötkazilib katorlar, 180° li meridiandan boşlab har 6° dan meridianlar ötkazilib kolonnalar hosil kilinadi. Qatorlar ekvatordan har ikkala kugb tomon lotin alfavitining boş xarflari bilan (A dan Z gaça), ko
lonnalar esa soat mili harakatiga teskari yönalişda ösib boriş tartibida 180° meridiandan boşlab arab rakamlari bilan 1 dan 60 gaça belgilanadi. Şunday qilib, 1:1 000 000 masştabli xarita har bir varağining nomenklaturasi qatorni belgilovçi harf va kolonna nomerini körsatuvçi raqamdan iborat böladi. Mac, Toşkent ş. joylaşgan varaqning nomenklaturasi K—42, Moskva ş.niki N—37 deb belgilanadi. Quyidagi jadvalda T.x. bir varaği (trapetsiyasi)ning ölçami va nomenklaturasi berilgan.
T.x. barça taşkilotlarda bir xil standart masştablar, şartli belgilar va yölyöriqlar asosida tuzilib naşr kilinadi.
Ad.: Qöziboyev T., Topografiya asoslari, T., 1965; Egamberdiyev A., Geodeziya asoslari va topografiyadan testlar, T., 1999.
Asomberdi Egamberdiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОПОГРАФИК ХАРИТАЛАР - асосий табиий ва ижтимоийиктисодий объектларни тасвирловчи, мазмуни, безаги ва математик асоси ягона бўлган муфассал умумгеографик хариталар. Қатъий геодезик асосда барқарор шартли белгалар системаси ёрдамида яратилади. Уларда географик ландшафтнинг ташқи кўриниши ва унинг асосий элементлари — рельеф, гидрография, ўсимлик, тупроқгрунт қоплами, аҳоли пунктлари, йўллар ҳамда саноат, қишлоқ хўжалиги. ва б. ижтимоий инфраструктура объектлари бир хил аниқликда ва мукаммаллиқда тасвирланади (499 бетдаги рангли харитага қ.). Т. х. 1:10 000, 1:25 000, 1:50 000 ва 1:100 000 масштабларда тузилади.
Ҳар бир Т. х.нинг номи унинг масштаби билан юритилади. Мас., масштаби 1:10 000 бўлса, ўн мингли, 1:25 000 бўлса — йигирма беш мингли Т.х. дейилади. Қуйидаги жадвалда Т.х. масштаблари берилган.
Т.х. элементларини умумлаштириб, 2 гуруҳ — математик ва географик элементларга бўлиш мумкин. Математик элементларга хаританинг тўри, масштаби, рамкаси, варакларга бўлиниши ва номенклатураси ҳамда геодезик таянч пунктлари киради. Географик элементларга Т.х.да тасвирланадиган ер юзаси тафсилотлари киради. Т.х.элементлари бир-бири билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, улар махсус турғун шартли белгилар ва ёзувлар ёрдамида тасвирланади. Т.х.дан жойни тўла ўрганиш ва текширишда, турли иншоотларни лойиҳалаш ва қуришда, аниқ ўлчаш ва ҳисоблаш каби муҳандислик ишларини бажаришда, жойда ориентирлаҳда, ҳарбий мақсадларда кенг фойдаланилади.
Барча топографик ва обзор Т.х. немис олимлари Гаусс ва Крюгерларнинг тенг бурчакли кўндаланг цилиндрик проекциясида тузилади. Т.х.да тасвирланадиган ҳудуд маълум катталикдаги қисмларга бўлинади ва уларнинг ҳар бири алоҳида варақда тасвирланади. Топографик ёки обзор Т.х. нинг ҳар бир варағи меридиан ва параллел чизикдар билан чегараланади ва трапеция шаклига эга бўлади. Кўп варакли харитани алоҳида варақларга бўлинишига графаларга бўлиш ва уларни маълум система бўйича белгиланишига номенклатура дейилади. Ҳамма Т.х.нинг номенклатураси 1:1 000 000 масштабдаги халқаро хаританинг графаларга бўлиш ва номенклатурасига асосланган. Халқаро номенклатура системаси 1909 й. Лондон ва 1913 й. Парижда ўтказилган халқаро географик конгрессларда қабул килинган. Бу системага кура, 1:1 000 000 масштабли харита варағининг кенглиги меридиан бўйича 4° ва параллел бўйича 6° га тенг. Экватордан қутбларга томон ҳар 4° дан параллеллар ўтказилиб каторлар, 180° ли меридиандан бошлаб ҳар 6° дан меридианлар ўтказилиб колонналар ҳосил килинади. Қаторлар экватордан ҳар иккала кугб томон лотин алфавитининг бош харфлари билан (А дан Z гача), ко
лонналар эса соат мили ҳаракатига тескари йўналишда ўсиб бориш тартибида 180° меридиандан бошлаб араб ракамлари билан 1 дан 60 гача белгиланади. Шундай қилиб, 1:1 000 000 масштабли харита ҳар бир варағининг номенклатураси қаторни белгиловчи ҳарф ва колонна номерини кўрсатувчи рақамдан иборат бўлади. Mac, Тошкент ш. жойлашган варақнинг номенклатураси К—42, Москва ш.ники N—37 деб белгиланади. Қуйидаги жадвалда Т.х. бир варағи (трапецияси)нинг ўлчами ва номенклатураси берилган.
Т.х. барча ташкилотларда бир хил стандарт масштаблар, шартли белгилар ва йўлйўриқлар асосида тузилиб нашр килинади.
Ад.: Қўзибоев Т., Топография асослари, Т., 1965; Эгамбердиев А., Геодезия асослари ва топографиядан тестлар, Т., 1999.
Асомберди Эгамбердиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.