Töqimaçilik sanoati
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 858–859-b. — ziyouz.com
Töqimaçilik sanoati — turli xildagi ösimlik tolalari, jun va sun'iy sintetik tolalardan turli gazlamalar, ip va b. maxsulotlar işlab çiqaruvçi yengil sanoat tarmoği. T.ye. tarkibiga töqimaçilik xom aşyosini dastlabki qayta işlaş, ip gazlama, ziğir, kanop, jut tolasidan gazlama, şoyi, jun gazlama, notöqima materiallar, tör töqiş, töqimaçilikattorlik, trikotaj, kigiznamat bosiş sohalari kiradi. T.ye. mahsulotlari kiyimboş va poyabzal i.ç.da, şuningdek, mebel, maşinasozlik sanoati va b.da işlatiladi. Özbekistonda T.ye. yengil sanoatning yetakçi tarmoğini taşkil etadi.
Töqimaçilik buyumlari i.ç. qadim zamonlarda paydo bölgan. Ğöza ekiş, qölda ip tayyorlaş va gazlama töqiş Hindiston, Xitoy, Misr va Örta Osiyoda mil.dan bir neça asr ilgari ma'lum bölgan. T.ye. maşinalaşgan i.ç. ga birinçi bölib ötgan sanoat tarmogidir. Yevropada 18-a.ning 2yarmidagi sanoat töntarişi şu tarmoqdan boşlangan.
Özbekistonda T.ye. uzoqtarixga ega. Örta ayerlarda mahalliy hunarmandlar tayyorlagan atlas, beqasam, baxmal, banoras, zandanaçi, olaça kabi mahsulotlar uzoq mamlakatlarda maşhur bölgan, Buyuk ipak yöli orqali Yevropa va Yaqin Şarq mamlakatlariga çiqarilgan. Lekin mayda tarqoq hunarmandçilikni birlaştirib sanoat asosini yaratiş va gazlamalar i.ç. esa faqat 20-a.ning 20-y. laridan boşlandi.
1926 y.da Farğona töqimaçilik fkasining 1navbati işga tuşirildi (10000 urçuq va 300 töquv dastgohi), 1932 y.ga kelib uning 2 va 3navbatlari ham qurildi (19900 urçuq, 906 töquv dastgohi). 1930 y.da Samarkand şoyi töqiş fkasi işlay boşladi. 1932 y.dan Toşkent töqimaçilik ktini quriş boşlandi. 1935 y. bu kt gazlama işlab çiqara boşladi (33630 urçuq, 1152 dastgoh).
T.ye. maşinalari, dastgohdari bazasini yaratişda 40-y.larda qurilgan «Toştekstilmaş» zdining hissasi katta böldi. Uruşgaça bölgan yillarda Qöqon ip yigiruvpaypoq töquv kti, Farğona, Toşkent trikotaj buyumlari fkalari, Marğilon şoyi kti, Samarqand yangi trikotaj fkasi barpo etildi. Uruş yillarida (1941— 45) Toşkentga RostovDon ş.dan trikotaj, Leningraddan ip, Marğilonga Ijevskdan şoyi töqiş, Farğonaga yigiruvtöquv fkasi köçirib keltirildi. Natijada Özbekistonda T.ye. ösiş sur'atlari tezlaşdi. 50-y. larda yangi korxonalarni quriş, işlab turgan korxonalarni kengaytiriş davom etdi. 60-y.lar örtalarida Namangan kastyumbop va ştapel gazlamalar kti qurila boşlandi. Toşkentda «Malika» trikotaj i.ç.kti, Buxoro töqimaçilik kti (1973— 76), Namangan notöqima materiallar i.ç. birlaşmasi (1974), Pop notöqima materiallar kti (1977), Andijon ip gazlama ktining 1navbati (1981), Xiva gilam kti qurib işga tuşirildi. 80-y.larda yirik töqimaçilik korxonalarida bir qança filiallar oçildi. Şuningdek, Paxtaobod, Çuvama, Qörğontepa, Marqamatda hamda Ğijduvon va Vobkentda fkalar qurilib işga tuşirildi. Filiallarda ham i.ç. texnologik siklining tugal bölişiga erişildi.
90-y.larda Özbekiston T.ye. yangi sifat özgarişlari bosqiçiga ötdi. Respublikaning xorijiy mamlakatlar bn hamkorlik aloqalari tobora kengayib, çet ellik şeriklar bn barpo etilgan qöşma korxonalar soni köpayib bordi.
Özbekiston T.s.ini rivojlantirişning asosiy yönalişlaridan biri jahon bozoriga paxta tolasini çiqariş emas, balki jahon bozorida raqobatbardoş ip gazlama i.ç.ni köpaytirişdan iborat strategiya tanlandi. Şu maqsadda AQŞ, Italiya, Turkiya, Pokiston, Hindiston, Koreya Respublikasi va b. mamlakatlar firmalari bn ip gazlama işlab çiqaradigan yangi qöşma korxonalar taşkil etildi. Korxonalarni çet el ilğor töqimaçilik texnologiyasi bn jihozlaş boşlandi. 1993—94 ylarda «Buxoroteks» aksiyadorlik jamiyatiga Şveysariya, Germaniya uskunalari örnatildi. 1994 y.da Turkiyaning «Yazeks» korporatsiyasi bn hamkorlikda Qoraqalpoğiston Respublikasining Ellikqal'a tumanida töliq texnologik siklli töqimaçilik majmui işga tuşirildi.
1995 — 2003 y.larda Özbekiston T.s.ga kiritilgan xorij sarmoyalari 519,89 mln.dan ortiqroq AQŞ dollarini taşkil etdi, şö jumladan, Jan. Koreyaning «Kabul tekstaylz» kompaniyasi kiritgan investitsiya 186 mln., Turkiyaning «Timi», «Tipaş» kompaniyasi 75 mln. (Namangandagi «Kosonsoy— Tikmen» kostyumbop va paltobop gazlamalar, jun çoyşab va qölda töqiladigan gilamlar uçun yigirilgan ip), «Bursel» firmasi 52,9 mln. (Çinoz töqimaçilik kti), «Astop» firmasi 40,3 mln («Asnamtekstil»), Yaponiyaning «Marubeni» firmasi 60 mln. («Silk Road», Namangan) AQŞ dollaridan iborat böldi. Özbekiston T.s.da eksportbop mahsulotlar i.ç. qajmi tobora ösib bormoqda. Özbekiston T.s.da 2003 y.da 453,3 mln. m2 gazlama, şu jumladan, 415,2 mln.m2 ip gazlama, 167 mln. juft paypoq, 28,6 mln. dona trikotaj mahsulotlari işlab çikarildi.
Çet mamlakatlarda T.ye. Hindiston, Xitoy, AQŞ, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya, GFR, Misrda ayniqsa taraqqiy etgan. Rivojlangan mamlakatlar T.s.da birinçi örinni paxta tolasidan ip gazlama i.ç. egallaydi, jun va şoyi gazlamalar i.ç. keyingi örinlarda turadi.
Ad.: Olimboyev E., Davirov Ş., Özbekiston töqimaçilik sanoati mahsulotlari va ularni işlab çiqariş texnologiyasi, T., 2002.
Erkin Olimboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЎҚИМАЧИЛИК САНОАТИ — турли хилдаги ўсимлик толалари, жун ва сунъий синтетик толалардан турли газламалар, ип ва б. махсулотлар ишлаб чиқарувчи енгил саноат тармоғи. Т.е. таркибига тўқимачилик хом ашёсини дастлабки қайта ишлаш, ип газлама, зиғир, каноп, жут толасидан газлама, шойи, жун газлама, нотўқима материаллар, тўр тўқиш, тўқимачиликатторлик, трикотаж, кигизнамат босиш соҳалари киради. Т.е. маҳсулотлари кийимбош ва пойабзал и.ч.да, шунингдек, мебель, машинасозлик саноати ва б.да ишлатилади. Ўзбекистонда Т.е. енгил саноатнинг етакчи тармоғини ташкил этади.
Тўқимачилик буюмлари и.ч. қадим замонларда пайдо бўлган. Ғўза экиш, қўлда ип тайёрлаш ва газлама тўқиш Ҳиндистон, Хитой, Миср ва Ўрта Осиёда мил.дан бир неча аср илгари маълум бўлган. Т.е. машиналашган и.ч. га биринчи бўлиб ўтган саноат тармогидир. Европада 18-а.нинг 2ярмидаги саноат тўнтариши шу тармоқдан бошланган.
Ўзбекистонда Т.е. узоқтарихга эга. Ўрта аерларда маҳаллий ҳунармандлар тайёрлаган атлас, беқасам, бахмал, банорас, занданачи, олача каби маҳсулотлар узоқ мамлакатларда машҳур бўлган, Буюк ипак йўли орқали Европа ва Яқин Шарқ мамлакатларига чиқарилган. Лекин майда тарқоқ ҳунармандчиликни бирлаштириб саноат асосини яратиш ва газламалар и.ч. эса фақат 20-а.нинг 20-й. ларидан бошланди.
1926 й.да Фарғона тўқимачилик фкасининг 1навбати ишга туширилди (10000 урчуқ ва 300 тўқув дастгоҳи), 1932 й.га келиб унинг 2 ва 3навбатлари ҳам қурилди (19900 урчуқ, 906 тўқув дастгоҳи). 1930 й.да Самарканд шойи тўқиш фкаси ишлай бошлади. 1932 й.дан Тошкент тўқимачилик ктини қуриш бошланди. 1935 й. бу кт газлама ишлаб чиқара бошлади (33630 урчуқ, 1152 дастгоҳ).
Т.е. машиналари, дастгоҳдари базасини яратишда 40-й.ларда қурилган «Тоштекстильмаш» здининг ҳиссаси катта бўлди. Урушгача бўлган йилларда Қўқон ип йигирувпайпоқ тўқув кти, Фарғона, Тошкент трикотаж буюмлари фкалари, Марғилон шойи кти, Самарқанд янги трикотаж фкаси барпо этилди. Уруш йилларида (1941— 45) Тошкентга РостовДон ш.дан трикотаж, Ленинграддан ип, Марғилонга Ижевскдан шойи тўқиш, Фарғонага йигирувтўқув фкаси кўчириб келтирилди. Натижада Ўзбекистонда Т.е. ўсиш суръатлари тезлашди. 50-й. ларда янги корхоналарни қуриш, ишлаб турган корхоналарни кенгайтириш давом этди. 60-й.лар ўрталарида Наманган кастюмбоп ва штапель газламалар кти қурила бошланди. Тошкентда «Малика» трикотаж и.ч.кти, Бухоро тўқимачилик кти (1973— 76), Наманган нотўқима материаллар и.ч. бирлашмаси (1974), Поп нотўқима материаллар кти (1977), Андижон ип газлама ктининг 1навбати (1981), Хива гилам кти қуриб ишга туширилди. 80-й.ларда йирик тўқимачилик корхоналарида бир қанча филиаллар очилди. Шунингдек, Пахтаобод, Чувама, Қўрғонтепа, Марқаматда ҳамда Ғиждувон ва Вобкентда фкалар қурилиб ишга туширилди. Филиалларда ҳам и.ч. технологик циклининг тугал бўлишига эришилди.
90-й.ларда Ўзбекистон Т.е. янги сифат ўзгаришлари босқичига ўтди. Республиканинг хорижий мамлакатлар бн ҳамкорлик алоқалари тобора кенгайиб, чет эллик шериклар бн барпо этилган қўшма корхоналар сони кўпайиб борди.
Ўзбекистон Т.с.ини ривожлантиришнинг асосий йўналишларидан бири жаҳон бозорига пахта толасини чиқариш эмас, балки жаҳон бозорида рақобатбардош ип газлама и.ч.ни кўпайтиришдан иборат стратегия танланди. Шу мақсадда АҚШ, Италия, Туркия, Покистон, Ҳиндистон, Корея Республикаси ва б. мамлакатлар фирмалари бн ип газлама ишлаб чиқарадиган янги қўшма корхоналар ташкил этилди. Корхоналарни чет эл илғор тўқимачилик технологияси бн жиҳозлаш бошланди. 1993—94 йларда «Бухоротекс» акциядорлик жамиятига Швейцария, Германия ускуналари ўрнатилди. 1994 й.да Туркиянинг «Язекс» корпорацияси бн ҳамкорликда Қорақалпоғистон Республикасининг Элликқалъа туманида тўлиқ технологик циклли тўқимачилик мажмуи ишга туширилди.
1995 — 2003 й.ларда Ўзбекистон Т.с.га киритилган хориж сармоялари 519,89 млн.дан ортиқроқ АҚШ долларини ташкил этди, шў жумладан, Жан. Кореянинг «Кабул текстайлз» компанияси киритган инвестиция 186 млн., Туркиянинг «Тими», «Типаш» компанияси 75 млн. (Намангандаги «Косонсой— Тикмен» костюмбоп ва пальтобоп газламалар, жун чойшаб ва қўлда тўқиладиган гиламлар учун йигирилган ип), «Бурсел» фирмаси 52,9 млн. (Чиноз тўқимачилик кти), «Астоп» фирмаси 40,3 млн («Аснамтекстиль»), Япониянинг «Марубени» фирмаси 60 млн. («Силк Роад», Наманган) АҚШ долларидан иборат бўлди. Ўзбекистон Т.с.да экспортбоп маҳсулотлар и.ч. қажми тобора ўсиб бормоқда. Ўзбекистон Т.с.да 2003 й.да 453,3 млн. м2 газлама, шу жумладан, 415,2 млн.м2 ип газлама, 167 млн. жуфт пайпоқ, 28,6 млн. дона трикотаж маҳсулотлари ишлаб чикарилди.
Чет мамлакатларда Т.е. Ҳиндистон, Хитой, АҚШ, Япония, Буюк Британия, Франция, Италия, ГФР, Мисрда айниқса тараққий этган. Ривожланган мамлакатлар Т.с.да биринчи ўринни пахта толасидан ип газлама и.ч. эгаллайди, жун ва шойи газламалар и.ч. кейинги ўринларда туради.
Ад.: Олимбоев Э., Давиров Ш., Ўзбекистон тўқимачилик саноати маҳсулотлари ва уларни ишлаб чиқариш технологияси, Т., 2002.
Эркин Олимбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.