Töqqizöğuz
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 864-b. — ziyouz.com
Töqqizöğuz TÖQQIZÖĞUZ, tuğizöğuz (qad. turkiyça öğuz — qabila) — qad. turkiy qabila ittifoqlaridan biri. T.ö. (seyanto) qabila ittifoqining asosini 9 qabila — seyanto, uyğur, payegu, tunlo, xun, xusye, atye va b. taşkil qilgan. Ular hoz. tiva, oltoy, telengut, uyğur xalklarining ilk ajdodlari hisoblanadi. 6-a. oxiri — 7-a. boşlarida yirik qabila ittifoqlaridan tele öz mustaqilligi uçun Turk xoqonligip qarşi kuraş olib borgan. Bir qismi esa, Gobi sahrosining şim.ga, Tolo daryosi (Lena daryosining yuqori oqimlaridan biri) böylariga köçib kelib, Yangi Tele xoqonligini taşkil etişgan. Bu xoqonlikni seyanto qabilasi boşqargan. T.ö. hukmronligidagi xoqonlikka Möğuliston va Tuva yerlari kirgan. 7-a. örtalarida T.ö. tarkibidagi uyğurlar kuçayib, ular hukmron rol öynagan. 8-a. örtalarida uyğur va qarluqlarning töxtovsiz hujumlari natijasida Turk xoqonligi yengilgan. Markaziy Osiyoning ğarbiy qismi uyğurlar qöliga ötgan. Uyğur qabila ittifoqi bir qança qabilalarni, jumladan, T.ö.larni ham birlaştirgan. Ilk örta asrlarda uyğur qabilalari ittifoqi T.ö. deb atalgan. Uyğurlarning ilk ajdodlari tele qabila ittifoqi tarkibida bölgan. Keyinçalik kuçayib 663 y.da 1mustaqil Uyğur xoqonligini barpo etgan. Lekin ularning mustaqilligi uzoqqa bormaydi. Uyğurlar Şarqiy Turk xoqonligiga tobe böladilar. 2Turk xoqonligi inqirozga uçragaç, uyğurlar 8-a. örtalarida yirik uyğur xoqonligini taşkil qilib, hoz. Möğulistonning katta qismiga egalik qiladilar. Basmil, kisman qarluqlar (asosan, Xangay toği oldida yaşovçilar) uyğurlar tasarrufida bölganlar. 840 y. qirğizlar T.ö. larga (uyğurlarga) qattiq talafot yetkazganlar. Şundan keyin uyğurlar bir neça guruxlarga bölinadilar. Bularning bir qismi Şim. Xitoygaça, 2qismi Beşbaliq va uning atroflarigaça, 3qismi Turfon vohasiga kelib joylaşib, kiçik Uyğur davlatini barpo etadilar.
Ad.: Şoniyozov K., Özbek xalqining şakllaniş jarayoni, T., 2001.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЎҚҚИЗЎҒУЗ, туғизўғуз (қад. туркийча ўғуз — қабила) — қад. туркий қабила иттифоқларидан бири. Т.ў. (сеяньто) қабила иттифоқининг асосини 9 қабила — сеяньто, уйғур, паегу, тунло, хун, хусйе, атйе ва б. ташкил қилган. Улар ҳоз. тива, олтой, теленгут, уйғур халкларининг илк аждодлари ҳисобланади. 6-а. охири — 7-а. бошларида йирик қабила иттифоқларидан теле ўз мустақиллиги учун Турк хоқонлигип қарши кураш олиб борган. Бир қисми эса, Гоби саҳросининг шим.га, Толо дарёси (Лена дарёсининг юқори оқимларидан бири) бўйларига кўчиб келиб, Янги Теле хоқонлигини ташкил этишган. Бу хоқонликни сеяньто қабиласи бошқарган. Т.ў. ҳукмронлигидаги хоқонликка Мўғулистон ва Тува ерлари кирган. 7-а. ўрталарида Т.ў. таркибидаги уйғурлар кучайиб, улар ҳукмрон роль ўйнаган. 8-а. ўрталарида уйғур ва қарлуқларнинг тўхтовсиз ҳужумлари натижасида Турк хоқонлиги енгилган. Марказий Осиёнинг ғарбий қисми уйғурлар қўлига ўтган. Уйғур қабила иттифоқи бир қанча қабилаларни, жумладан, Т.ў.ларни ҳам бирлаштирган. Илк ўрта асрларда уйғур қабилалари иттифоқи Т.ў. деб аталган. Уйғурларнинг илк аждодлари теле қабила иттифоқи таркибида бўлган. Кейинчалик кучайиб 663 й.да 1мустақил Уйғур хоқонлигини барпо этган. Лекин уларнинг мустақиллиги узоққа бормайди. Уйғурлар Шарқий Турк хоқонлигига тобе бўладилар. 2Турк хоқонлиги инқирозга учрагач, уйғурлар 8-а. ўрталарида йирик уйғур хоқонлигини ташкил қилиб, ҳоз. Мўғулистоннинг катта қисмига эгалик қиладилар. Басмил, кисман қарлуқлар (асосан, Хангай тоғи олдида яшовчилар) уйғурлар тасарруфида бўлганлар. 840 й. қирғизлар Т.ў. ларга (уйғурларга) қаттиқ талафот етказганлар. Шундан кейин уйғурлар бир неча гурухларга бўлинадилар. Буларнинг бир қисми Шим. Хитойгача, 2қисми Бешбалиқ ва унинг атрофларигача, 3қисми Турфон воҳасига келиб жойлашиб, кичик Уйғур давлатини барпо этадилар.
Ад.: Шониёзов К., Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни, Т., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.