Töqtayxon
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 860-b. — ziyouz.com
Töqtayxon TÖQTAYXON, Töxta (? taxm. 1312) — Oltin Örda xoni. Botuxonning nabirasi Mangu Temur va Öljoy xotunning öğli. 1288 y. Ördadagi hokimiyatni idora qilayotgan amakivaççalari tomonidan kuvilgan. T. panoh izlab Nöğay oldiga borgan, u T.ning raqiblarini makkorlik bn huzuriga çaqirtirib qatl etgan va xonlik taxtiga T.ni ötqazgan (1291). Biroq oz fursatdan söng, T. bn Nöğay orasida nizo çiqib, özaro kuraş boşlangan. 1293 y. T.ning birodari Dödan Nöğayga yonbosgan rus knyazlari mulklarini talontoroj qilgan. 1300 y. T. Nöğayni uzilkesil mağlubiyatga uçratib, Volgadan Dunaygaça bölgan yerlarni öz hokimiyati ostiga birlaştirgan. Ammo T.ning faol taşqi siyosat yuritişga bölgan sa'yharakati zoye ketgan. U elxonlardan Ğozonxonge. tegişli bölgan Arron va Ozarbayjonni qölga kirita olmagan. T.ning hukmronlik davrida mulkdorlarga qarşi olib borilgan harakat, 1310 y.da ötkazilgan pul islohoti ijobiy rol öynagan. T. faoliyati, asosan, saltanat içki siyosatini barqarorlaştirişga qaratilgan. T. rus yerlariga yangi harbiy yurişga tayyorgarlik çoğida vafot etgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЎҚТАЙХОН, Тўхта (? тахм. 1312) — Олтин Ўрда хони. Ботухоннинг набираси Мангу Темур ва Ўлжой хотуннинг ўғли. 1288 й. Ўрдадаги ҳокимиятни идора қилаётган амакиваччалари томонидан кувилган. Т. паноҳ излаб Нўғай олдига борган, у Т.нинг рақибларини маккорлик бн ҳузурига чақиртириб қатл этган ва хонлик тахтига Т.ни ўтқазган (1291). Бироқ оз фурсатдан сўнг, Т. бн Нўғай орасида низо чиқиб, ўзаро кураш бошланган. 1293 й. Т.нинг биродари Дўдан Нўғайга ёнбосган рус князлари мулкларини талонторож қилган. 1300 й. Т. Нўғайни узилкесил мағлубиятга учратиб, Волгадан Дунайгача бўлган ерларни ўз ҳокимияти остига бирлаштирган. Аммо Т.нинг фаол ташқи сиёсат юритишга бўлган саъйҳаракати зое кетган. У элхонлардан Ғозонхонгэ. тегишли бўлган Аррон ва Озарбайжонни қўлга кирита олмаган. Т.нинг ҳукмронлик даврида мулкдорларга қарши олиб борилган ҳаракат, 1310 й.да ўтказилган пул ислоҳоти ижобий роль ўйнаган. Т. фаолияти, асосан, салтанат ички сиёсатини барқарорлаштиришга қаратилган. Т. рус ерларига янги ҳарбий юришга тайёргарлик чоғида вафот этган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.