Tor
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 503-b. — ziyouz.com
Tor — 1) ba'zi musika çolgu asboblari (tanbur, ğijjak, çang, skripka, royal va b.)da tovuş manbai sifatida işlatiladigan tarang tortilgan ip, sim va h.k. T. qançalik qisqa, ingiçka va materiali pişiq (ziç) bölsa, uning tebraniş tezligi (tovuş yöğoningiçkaligi) şunça yuqori böladi. Hozirgi musika çolğularida metall (pölat), ba'zan ipak, şoyi va sintetik tola (kapron, neylon)dan qilingan T.lar qöllaniladi. Köpinça past (yöğon) tovuşqator hosil qiliş uçun qöllaniladigan T.larning ustidan bir yoki ikki qavat sim öraladi; 2) torlimezrobli musiqa çolğu asbobi. Qad. T.da 4—6 sim tortilgan. Hoz. T. 19-a. örtasidan Eron, Kavkaz xalkdari (ozarbayjon, arman va b.) orasida keng tarqalgan. T. keng texnika imkoniyatlari, yorqin va jozibali tembr, kuçli dinamikasi bilan ajralib turadi. Unda 11 ta sim tortilgan bölib, eng pastki (örtada joylaşgan) simdan taşqarilari juftlangan tarzda böladi va kvarta intervali oraligida sozlanadi.T.ning zamonaviy turi 20-a. 30-y.laridan boşlab Özbekiston (Bola baxşi Abdullayev, keyinçalik Komiljon Otaniyozov va b.), söng Tojikiston musiqa madaniyatiga xam singib ketdi. T. çanoş (kosaxonasi) 8 raqami şaklida bölib, asosan, tut yogoçidan (ba'zida yonğoq) öyib işlanadi. Çanoqning ustki oçiq kismi teri bilan qoplanadi. Dastasi uzun (800—900 mm). Dasta böylab 22 asosiy va 2—3 (çanoq bilan dasta ulangan joyida) xaye pardalar yopiştiriladi. Ozarbayjon T.ida nim pardalar ham böladi. Eron, ozarbayjon, arman (dastgoh, muyum, kuy, aşula va b.) mumtoz musika namunalari ijrosida yakka tarkibida yetakçi çolğu sifatida keng qöllaniladi. T. ijroçilaridan Sodiq Asad öğli, M. Mansurov, B. Mansurov, A. Bokixonov, K. Primov va b. maşhur.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОР — 1) баъзи мусика чолгу асбоблари (танбур, ғижжак, чанг, скрипка, рояль ва б.)да товуш манбаи сифатида ишлатиладиган таранг тортилган ип, сим ва ҳ.к. Т. қанчалик қисқа, ингичка ва материали пишиқ (зич) бўлса, унинг тебраниш тезлиги (товуш йўғонингичкалиги) шунча юқори бўлади. Ҳозирги мусика чолғуларида металл (пўлат), баъзан ипак, шойи ва синтетик тола (капрон, нейлон)дан қилинган Т.лар қўлланилади. Кўпинча паст (йўғон) товушқатор ҳосил қилиш учун қўлланиладиган Т.ларнинг устидан бир ёки икки қават сим ўралади; 2) торлимезробли мусиқа чолғу асбоби. Қад. Т.да 4—6 сим тортилган. Ҳоз. Т. 19-а. ўртасидан Эрон, Кавказ халкдари (озарбайжон, арман ва б.) орасида кенг тарқалган. Т. кенг техника имкониятлари, ёрқин ва жозибали тембр, кучли динамикаси билан ажралиб туради. Унда 11 та сим тортилган бўлиб, энг пастки (ўртада жойлашган) симдан ташқарилари жуфтланган тарзда бўлади ва кварта интервали оралигида созланади.Т.нинг замонавий тури 20-а. 30-й.ларидан бошлаб Ўзбекистон (Бола бахши Абдуллаев, кейинчалик Комилжон Отаниёзов ва б.), сўнг Тожикистон мусиқа маданиятига хам сингиб кетди. Т. чанош (косахонаси) 8 рақами шаклида бўлиб, асосан, тут ёгочидан (баъзида ёнғоқ) ўйиб ишланади. Чаноқнинг устки очиқ кисми тери билан қопланади. Дастаси узун (800—900 мм). Даста бўйлаб 22 асосий ва 2—3 (чаноқ билан даста уланган жойида) хае пардалар ёпиштирилади. Озарбайжон Т.ида ним пардалар ҳам бўлади. Эрон, озарбайжон, арман (дастгоҳ, муюм, куй, ашула ва б.) мумтоз мусика намуналари ижросида якка таркибида етакчи чолғу сифатида кенг қўлланилади. Т. ижрочиларидан Содиқ Асад ўғли, М. Мансуров, Б. Мансуров, А. Бокихонов, К. Примов ва б. машҳур.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.