Töra
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 839-b. — ziyouz.com
Töra TÖRA, töru (tora, toru) — 1) qonun, qoida, intizom, urfodat. Qad. turkiylar ijtimoiy hayotini tartibga solgan majburiy qoida (norma)lar majmui. Turkiy davlatlarda hukmdorning burç va majburiyatlari, vazifasi, şuningdek, jamiyatdagi huquq va jazoni belgilaş T. asosida amalga oşirilgan. T. sözi «qonun» ma'nosida ilk bor xitoy yilnomalarida (4-a.) uçraydi. Şuningdek, UrxunEnisey bitiktoşlarida Turk xoqonligining qonunlari sifatida tilga olinadi. Bilga xoqon bitiktoşida «töy marosimi» ma'nosida qayd etilgan. Çingizxon tomonidan joriy etilgan köçmançilarga xos huquqiy odatlar ham qad. turkça T. asosida belgilangan. Möğul davlatining qonunqoidalari Çingizxon yasosida, Temuriylar saltanati tartibintizomlari esa, «Temur tuzuklari»da öz ifodasini topgan; 2) janob, şahzoda ma'nosida işlatilgan. Ota tomonidan Muhammad payğambar avlodlari, ona tomondan esa Çingizxon avlodlari — oqsuyaklar toifasidan bölganlar T. deb atalgan; 3) Buxoro amirligi va xonligida amir va xon öğillari hamda Turkistonda rus podşosi ma'murlari ismşarifiga qöşib aytilgan atama; 4) qad. davrlarda uruşlarda işlatiladigan, odam böyi keladigan qalqon.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЎРА, тўру (tora, toru) — 1) қонун, қоида, интизом, урфодат. Қад. туркийлар ижтимоий ҳаётини тартибга солган мажбурий қоида (норма)лар мажмуи. Туркий давлатларда ҳукмдорнинг бурч ва мажбуриятлари, вазифаси, шунингдек, жамиятдаги ҳуқуқ ва жазони белгилаш Т. асосида амалга оширилган. Т. сўзи «қонун» маъносида илк бор хитой йилномаларида (4-а.) учрайди. Шунингдек, УрхунЕнисей битиктошларида Турк хоқонлигининг қонунлари сифатида тилга олинади. Билга хоқон битиктошида «тўй маросими» маъносида қайд этилган. Чингизхон томонидан жорий этилган кўчманчиларга хос ҳуқуқий одатлар ҳам қад. туркча Т. асосида белгиланган. Мўғул давлатининг қонунқоидалари Чингизхон ясосида, Темурийлар салтанати тартибинтизомлари эса, «Темур тузуклари»да ўз ифодасини топган; 2) жаноб, шаҳзода маъносида ишлатилган. Ота томонидан Муҳаммад пайғамбар авлодлари, она томондан эса Чингизхон авлодлари — оқсуяклар тоифасидан бўлганлар Т. деб аталган; 3) Бухоро амирлиги ва хонлигида амир ва хон ўғиллари ҳамда Туркистонда рус подшоси маъмурлари исмшарифига қўшиб айтилган атама; 4) қад. даврларда урушларда ишлатиладиган, одам бўйи келадиган қалқон.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.