Töraqörğon tumani

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 843–844-b. — ziyouz.com

Töraqörğon tumani - Namangan viloyatidagi tuman. Viloyatning ğarbida joylaşgan. 1936 y. 17 fev.da taşkil etilgan. 1962 y. 24 dek.da Namangan tumani bn birlaştirilgan.

1970 y. 7 dek.da qayta tuzildi. Şarqdan Namangan tumani va qisman Namangan ş., jan.dan Mingbuloq, ğarbdan Çuyet, şim. dan Kosonsoy tumanlari bn çegaradoş. Mayd. 0,33 ming km2. Aholisi 170 ming kişi (2004). T.t. da 1 şahar (Töraqörğon), 1 şaharça (Oktoş), 8 qişloq fuqarolari yiğini (Axsi, Buramatut, Yortepa, Qatağonsaroy, Sayram, Xolmatov, Xöjand, Şahand) bor. Markazi — Töraqörğon ş.

Tabiati. Tumanning şim.şarqiy va jan. qismi tekislik, ğarbiy qismi esa toğ etaklari va Yertikan, Boğibaland, Kengkölsoy, Nahor va Rezaksoy adirlaridan iborat. Tuproqlari böz va şağal tuproqlar. Iklimi keskin kontinental, yanv oyining örtaça trasi —2°, —3°, eng past tra —29°. Iyul oyining örtaça trasi 26,3°, eng yuqori tra 42°. Yillik yoğin 188 mm. Vegetatsiya davri 229 kun. Tuman hududining jan. qismidan Sirdaryo, şim.dan Kosonsoy, ğarbiy qismidan Sumsarsoy soylari oqadi. Tuman hududidan Şim. Farğona, Moş kanallari, şim. qismidan Katta Namangan kanali ötgan.

Yovvoyi ösimliklardan adirlarda rang, qönğirboş, şaytonkavuş, oqquray, oqşuvoq, mingboş; paşmak, baliqköz, seta, paşmakşöra, yulğun, Sirdaryo sohillarida yantoq, qamiş va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan kalamuş, qöşoyoq, körsiçqon, börsiq, böri, tulki, jayra; ilon va kaltakesaklar, quşlardan çumçuq, çuğurçiq, söfitörğay, popişak, bedana, bulbul, soç, qarğa, ğoz, loyxörak, qirğovullar bor.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, qozoq, qirğiz, tojik, rus, tatar, uyğur, ukrain, yahudiy va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 515,1 kişi (2004).

Xöjaligi. T.t. da yirik sanoat va quriliş taşkilotlaridan «OhangarIII», qişloq xöjalik maşinasozligi, ğişt zavodi, qişloq quriliş kti, «Koopagrofirma», paxta tozalaş zdi, «Qişloqxöjalik kimyo», «TöraqörğonDehqonmaşta'minot», Töraqörğon MTP korxonalari, Şirinlik» Uzbekistan—Gollandiya, «Axsikent» Özbekiston—Turkiya qöşma korxonalari, qişloq quriliş konstruksiyalari kti, «Şams» gugurt fkasi, noruda materiallar karyeri, Oqtoş avtomobil yölidan foydalaniş boşqarmasi mavjud.

Tumanda 147 ta davlat korxonasi, 21 ta aksiyadorlik jamiyati, 421 ta xususiy korxona, 5 qöşma korxona, 259 fermer, 221 dehqon xöjaligi va b. mavjud (2003).

Q.x.ning asosiy tarmoqlari — paxtaçilik, ğallaçilik, pillaçilik va boğdorçilik. Tumanda 10 paxtaçilik, 2 boğdorçilik va tokçilik şirkat xöjaliklari bor. 6450 ga yerga paxta, 5076 ga yerga don, 1317 ga yerga yemxaşak ekinlari ekiladi. 1609 ga yer bog va tokzorlar bn band (2003). Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 30,3 ming qoramol, 34,6 ming qöy va eçki, 52,6 ming parranda va 331 yilqi boqiladi (2003). T.t. orqali Toşkent — Namangan — Andijon poyezdi ötadi.

Tumandagi 59 umumiy ta'lim maktabida 43 ming öquvçi ta'lim oladi. Töraqörğon q.x. kasbhunar kolleji (1100 öquvçi), kasbhunar litseyi (500 öquvçi), Şahand q.x. kasbhunar kolleji (400 öquvçi), Xöjand sanoattransport kasbhunar kolleji (400 öquvçi), «Kamalak» bolalar istirohat boği, 56 kutubxona, Ibrat adabiyot muzeyi, şonşuhrat va ustozmurabbiylar muzeylari, madaniyat saroyi faoliyat körsatadi (2003).

Sport, kuraş maktablari, 2 stadion, 30 sport zali, 69 futbol maydoni, 36 qöl töpi maydoni, 7 tennis korti, 18 gimnastika maydoni, 24 mini futbol, 25 basketbol maydoni, 2 suziş havzasi mavjud.

Tumandagi 28 tibbiyot muassasasida 281 vraç (har 10 ming aholiga 17 vraç), 1281 örta tibbiy xodim işlaydi. «Şahand» sanatoriysi faoliyat körsatadi. Me'moriy yodgorliklardan T.t. da Ğoyibnazarqozi madrasasi (1892), Falosbonbuva (1860), Langarbibi maqbaralari (18a), Sirli (1895), Baland (1895), Omonboybuva (1890), Bozorboşi (1860), Mirza Hamdam (1883), Isoqxontöra (1806) masjidlari; qad. Axsikat ş.ning xarobalari bor. 1971 y. 1 sent.dan tuman «Davr» gaz. naşr etiladi (adadi 5000).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЎРАҚЎРҒОН ТУМАНИ - Наманган вилоятидаги туман. Вилоятнинг ғарбида жойлашган. 1936 й. 17 фев.да ташкил этилган. 1962 й. 24 дек.да Наманган тумани бн бирлаштирилган.

1970 й. 7 дек.да қайта тузилди. Шарқдан Наманган тумани ва қисман Наманган ш., жан.дан Мингбулоқ, ғарбдан Чует, шим. дан Косонсой туманлари бн чегарадош. Майд. 0,33 минг км2. Аҳолиси 170 минг киши (2004). Т.т. да 1 шаҳар (Тўрақўрғон), 1 шаҳарча (Октош), 8 қишлоқ фуқаролари йиғини (Ахси, Бураматут, Ёртепа, Қатағонсарой, Сайрам, Холматов, Хўжанд, Шаҳанд) бор. Маркази — Тўрақўрғон ш.

Табиати. Туманнинг шим.шарқий ва жан. қисми текислик, ғарбий қисми эса тоғ этаклари ва Ертикан, Боғибаланд, Кенгкўлсой, Наҳор ва Резаксой адирларидан иборат. Тупроқлари бўз ва шағал тупроқлар. Иклими кескин континентал, янв ойининг ўртача траси —2°, —3°, энг паст тра —29°. Июль ойининг ўртача траси 26,3°, энг юқори тра 42°. Йиллик ёғин 188 мм. Вегетация даври 229 кун. Туман ҳудудининг жан. қисмидан Сирдарё, шим.дан Косонсой, ғарбий қисмидан Сумсарсой сойлари оқади. Туман ҳудудидан Шим. Фарғона, Мош каналлари, шим. қисмидан Катта Наманган канали ўтган.

Ёввойи ўсимликлардан адирларда ранг, қўнғирбош, шайтонкавуш, оққурай, оқшувоқ, мингбош; пашмак, балиқкўз, сета, пашмакшўра, юлғун, Сирдарё соҳилларида янтоқ, қамиш ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан каламуш, қўшоёқ, кўрсичқон, бўрсиқ, бўри, тулки, жайра; илон ва калтакесаклар, қушлардан чумчуқ, чуғурчиқ, сўфитўрғай, попишак, бедана, булбул, соч, қарға, ғоз, лойхўрак, қирғовуллар бор.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, қозоқ, қирғиз, тожик, рус, татар, уйғур, украин, яҳудий ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 515,1 киши (2004).

Хўжалиги. Т.т. да йирик саноат ва қурилиш ташкилотларидан «ОҳангарIII», қишлоқ хўжалик машинасозлиги, ғишт заводи, қишлоқ қурилиш кти, «Коопагрофирма», пахта тозалаш зди, «Қишлоқхўжалик кимё», «ТўрақўрғонДеҳқонмаштаъминот», Тўрақўрғон МТП корхоналари, Ширинлик» Узбекистан—Голландия, «Ахсикент» Ўзбекистон—Туркия қўшма корхоналари, қишлоқ қурилиш конструкциялари кти, «Шамс» гугурт фкаси, норуда материаллар карьери, Оқтош автомобиль йўлидан фойдаланиш бошқармаси мавжуд.

Туманда 147 та давлат корхонаси, 21 та акциядорлик жамияти, 421 та хусусий корхона, 5 қўшма корхона, 259 фермер, 221 деҳқон хўжалиги ва б. мавжуд (2003).

Қ.х.нинг асосий тармоқлари — пахтачилик, ғаллачилик, пиллачилик ва боғдорчилик. Туманда 10 пахтачилик, 2 боғдорчилик ва токчилик ширкат хўжаликлари бор. 6450 га ерга пахта, 5076 га ерга дон, 1317 га ерга емхашак экинлари экилади. 1609 га ер бог ва токзорлар бн банд (2003). Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 30,3 минг қорамол, 34,6 минг қўй ва эчки, 52,6 минг парранда ва 331 йилқи боқилади (2003). Т.т. орқали Тошкент — Наманган — Андижон поезди ўтади.

Тумандаги 59 умумий таълим мактабида 43 минг ўқувчи таълим олади. Тўрақўрғон қ.х. касбҳунар коллежи (1100 ўқувчи), касбҳунар лицейи (500 ўқувчи), Шаҳанд қ.х. касбҳунар коллежи (400 ўқувчи), Хўжанд саноаттранспорт касбҳунар коллежи (400 ўқувчи), «Камалак» болалар истироҳат боғи, 56 кутубхона, Ибрат адабиёт музейи, шоншуҳрат ва устозмураббийлар музейлари, маданият саройи фаолият кўрсатади (2003).

Спорт, кураш мактаблари, 2 стадион, 30 спорт зали, 69 футбол майдони, 36 қўл тўпи майдони, 7 теннис корти, 18 гимнастика майдони, 24 мини футбол, 25 баскетбол майдони, 2 сузиш ҳавзаси мавжуд.

Тумандаги 28 тиббиёт муассасасида 281 врач (ҳар 10 минг аҳолига 17 врач), 1281 ўрта тиббий ходим ишлайди. «Шаҳанд» санаторийси фаолият кўрсатади. Меъморий ёдгорликлардан Т.т. да Ғойибназарқози мадрасаси (1892), Фалосбонбува (1860), Лангарбиби мақбаралари (18а), Сирли (1895), Баланд (1895), Омонбойбува (1890), Бозорбоши (1860), Мирза Ҳамдам (1883), Исоқхонтўра (1806) масжидлари; қад. Ахсикат ш.нинг харобалари бор. 1971 й. 1 сент.дан туман «Давр» газ. нашр этилади (адади 5000).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.