Toriy

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 504–505-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Toriy (lot. Thorium), Th — Mendeleyev davriy sistemasining aktinoidlar turkumiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 90, at. m. 232,0381. Tabiiy radioaktiv element; radioaktiv qatorlarnnt 1elementa. Tabiiy T. bitta uzok, mavjud böluvçi izotop 232Th(T1/2ql,411010 y.) va 4 ta qisqa muddat mavjud böluvçi izotop 234Th, 23oThi 23iThj 227Th dan iborat. T.ni

S.Ya.Berselius 1828 y.da Norvegiyadagi siyenitlarning biri tarkibida topgan. Element Skandinaviya afsonasidagi momaqaldiroq xudosi — Tor nomi bilan atalgan. T. tabiatda lantanoidlar bilan birga monatsit qumida, uran rudalarida va sirkoniy minerallarida uçraydi. Monatsit (Se, La, Th) PO4 da toriy (1U) oksid ThO2 ning mikdori 2—2,5% (ba'zan bundan ortiq), torit, ya'ni toriy silikat ThSiO4 tarkibida 77%, torianit minerali (Th,U)02ﬂ a 45—93%. T. Yer pöstining massa jihatidan 8104% ni taşkil qiladi.

T. kumuşsimon oq metall, ziçligi 11,72 g/sm3. Suyuklaniş trasi 1750°, qaynaş trasi 3500—4200°. T. sovukda deformatsiyalanadigan plastik metall, odatdagi trada oz oksidlanadi; qaynoq suv ta'sirida sirti yupqa himoya parda bilan qoplanadi. T.ga suv buği ta'sir etganida ThO2 va vodorod hosil böladi. Kislotalarda T. suyet eriydi, işqorlarda erimaydi. Yuqori trada galogenlar, kislorod, oltingugurt, azot va uglerod bilan şiddatli reaksiyaga kirişadi. T. vodorodni yutiş xossasiga ega, u öz birikmalarida, asosan, 4 (ba'zan 2,3) valentli böladi.

T. olişda asosiy xom aşyo monatsit konsentrat hisoblanadi. Monatsit konsentrat oliş uçun esa monatsit mineralini 200° da konsentrlangan sulfat kislota yoki natriy gidroksid bilan reaksiyaga kiritiladi. Monatsit konsentratni işqor bilan işlaş natijasida toriy gidroksid Th(OH)4 va lantanoidlar çökmaga tuşadi. T. turli va maxsus usullar bilan lantanoidlardan ajratiladi. Metall holdagi T. oliş uçun toriy (1U)ftorid (ThF4) dan foydalaniladi. Uni metall holdagi kalsiy bilan qaytariş yoki suyuklantirilgan natriy xlorid bilan kaliy xlorid aralaşmasida eritib elektrolizlaş natijasida T. olinadi.

T., asosan, yadro texnikasida işlatiladi, çunki tabiiy T. ni neytronlar bilan bombardimon qilganda uran233 ga aylanadi. Bu uran esa uran235 va plutoniy239 bilan bir qatorda yadro yoqilği hisoblanadi. Undan taşqari, nikel, kobalt, mis va temir qotişmalariga oz miqdor T. qöşilganida qotişmalar mustahkamligi ortadi. Bu qotişmalar reaktiv dvigatellar, boşqariluvçi snaryadlar, elektron va radar qurilmalarining detallarini işlaşda qöllanadi. ThO2 — olovbardoş material. T. ösimlik va hayvonlar töqimasida doim böladi. T., asosan, jigar, taloq, ilik, limfa va buyrak usti bezlari orqali singiydi. Odam bir sutkada oziq-ovqat mahsulotlari va suv bilan 3 mkg T. oladi. T. organizmdan siydik va axlat bilan çiqib ketadi. T. unça zaharli emas, lekin radioaktiv element bölganligidan organizmni nurlaşi mumkin.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОРИЙ (лот. Thorium), Th — Менделеев даврий системасининг актиноидлар туркумига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 90, ат. м. 232,0381. Табиий радиоактив элемент; радиоактив қаторларннт 1элемента. Табиий Т. битта узок, мавжуд бўлувчи изотоп 232Th(T1/2қl,411010 й.) ва 4 та қисқа муддат мавжуд бўлувчи изотоп 234Th, 23oThi 23iThj 227Th дан иборат. Т.ни

Ц.Я.Берцелиус 1828 й.да Норвегиядаги сиенитларнинг бири таркибида топган. Элемент Скандинавия афсонасидаги момақалдироқ худоси — Тор номи билан аталган. Т. табиатда лантаноидлар билан бирга монацит қумида, уран рудаларида ва цирконий минералларида учрайди. Монацит (Се, La, Th) PO4 да торий (1У) оксид ThO2 нинг микдори 2—2,5% (баъзан бундан ортиқ), торит, яъни торий силикат ThSiO4 таркибида 77%, торианит минерали (Th,U)02ﬂ a 45—93%. Т. Ер пўстининг масса жиҳатидан 8104% ни ташкил қилади.

Т. кумушсимон оқ металл, зичлиги 11,72 г/см3. Суюкланиш траси 1750°, қайнаш траси 3500—4200°. Т. совукда деформацияланадиган пластик металл, одатдаги трада оз оксидланади; қайноқ сув таъсирида сирти юпқа ҳимоя парда билан қопланади. Т.га сув буғи таъсир этганида ThO2 ва водород ҳосил бўлади. Кислоталарда Т. сует эрийди, ишқорларда эримайди. Юқори трада галогенлар, кислород, олтингугурт, азот ва углерод билан шиддатли реакцияга киришади. Т. водородни ютиш хоссасига эга, у ўз бирикмаларида, асосан, 4 (баъзан 2,3) валентли бўлади.

Т. олишда асосий хом ашё монацит концентрат ҳисобланади. Монацит концентрат олиш учун эса монацит минералини 200° да концентрланган сульфат кислота ёки натрий гидроксид билан реакцияга киритилади. Монацит концентратни ишқор билан ишлаш натижасида торий гидроксид Th(OH)4 ва лантаноидлар чўкмага тушади. Т. турли ва махсус усуллар билан лантаноидлардан ажратилади. Металл ҳолдаги Т. олиш учун торий (1У)фторид (ThF4) дан фойдаланилади. Уни металл ҳолдаги кальций билан қайтариш ёки суюклантирилган натрий хлорид билан калий хлорид аралашмасида эритиб электролизлаш натижасида Т. олинади.

Т., асосан, ядро техникасида ишлатилади, чунки табиий Т. ни нейтронлар билан бомбардимон қилганда уран233 га айланади. Бу уран эса уран235 ва плутоний239 билан бир қаторда ядро ёқилғи ҳисобланади. Ундан ташқари, никель, кобальт, мис ва темир қотишмаларига оз миқдор Т. қўшилганида қотишмалар мустаҳкамлиги ортади. Бу қотишмалар реактив двигателлар, бошқарилувчи снарядлар, электрон ва радар қурилмаларининг деталларини ишлашда қўлланади. ThO2 — оловбардош материал. Т. ўсимлик ва ҳайвонлар тўқимасида доим бўлади. Т., асосан, жигар, талоқ, илик, лимфа ва буйрак усти безлари орқали сингийди. Одам бир суткада озиқ-овқат маҳсулотлари ва сув билан 3 мкг Т. олади. Т. организмдан сийдик ва ахлат билан чиқиб кетади. Т. унча заҳарли эмас, лекин радиоактив элемент бўлганлигидан организмни нурлаши мумкин.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.