Torklar

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 505–506-b. — ziyouz.com

Torklar TORKLAR, uzlar, ğuzlar — Markaziy osiyolik öğuzlar qabila uyuşmasidan ajrab çiqib, Volgaböyi va Jan. Rus daştlariga borib joylaşgan köçmançi turkiy qabila. Rus yilnomalarida torki (turklar) deb yuritilgan uşbu kabila nomi Vizantiya manbalarida uz şaklida uçraydi. Şuningdek, rus yilnomalarida T. «çerniye klobuki» («qora qalpoklilar») tarzida ham tilga olinadi. T. 860—870 y.larda VolgaböyiJan. Rus daştlarida hukmron bölgan turkiy peçeneg (bijanaq)larni yengib ularning örnini egallaydi va Kiyev Rusi davlatiga katta tahlika tuğdiradi. 9-a. oxirlarida ular Don daryosidan Dneprgaça çözilgan Qora dengiz böyidagi keng daştlarni egallaydi. Ba'zan tork xonlari Kiyev Rusi bilan ittifoqçilikda qöşni qabilalarga qarşi harbiy yurişlarda qatnaşgan. Jumladan, knyaz Vladimir bilan birgalikda 985 y. Volga bulğorlariga qarşi jangda iştirok etganliklari rus yilnomalarida qayd etiladi. 1036 y.da peçeneglarning yengilib, Jan. Rossiya daştlaridan çekinişlarida T.ning xizmati katta böladi. 1048 y.dan boşlab esa T.ning bir qismi Kiyev Rusining ittifoqçisi sifatida Kiyev atroflariga köçgan. Biroq, rus knyazlari birlaşib, T.ni bu yerdan siqib çiqarişga muvaffaq böladi. 1060 y. tösatdan uyuştirilgan hujum natijasida mağlubiyatga uçragan T. ğarbga çekinadi. Ba'zi Vizantiya tarixçilari ularning 600 ming kişi bölganligini qayd etadi. T. 1065 y.da Vizantiya va Dunay bulgorlari qarşiligini sindirib, Dunay daryosini keçib ötadi va Bolqondagi Trakiya va Makedoniyani talontoroj qilib, Saloniki va Peloponnesgaça yetib boradi. Lekin, öşa paytda yuz bergan qattiq sovuqdan qirilgan. T. ustigaustak peçeneglarning hujumlari natijasida katta yöqotişga uçraydi. Bir qism T. 1068 y. Vengriyaga qarşi harakat qiladilar. Ortiq siyosiy kuç sifatida ahamiyatini yöqotgan T.ning bir qismi Vizantiya qöşiniga olinadi. Ular qisman Bolqonda turli joylarga tarqaladilar, bir qismi esa Jan. Rusga qaytib, Kiyev atrofida joylaşadi. Ular bu yerda asrlar davomida slavyanlaşib ketadi. Şarqiy Yevropada tork etnonimi bilan boğliq köplab joy nomlari saqlanib qolgan. Jumladan, Torçev, Torçesk ş.lari, Torki, Torçin, Torçitsö, Torkov, Torkin qişlokdari, Torç, Torça irmoklari va şunga öxşaş boşqa joy nomlari tork (turk) qabilasi bilan aloqadordir.

T.ning bir qismi Markaziy Osiyoda qolib (ular bu yerda uz deb yuritiladi), bu yerdagi bir neça turkiy xalqlar şakllanişida iştirok etadi. Jumladan, ular özbek xalqi etnik şakllanişida qatnaşib, keyingi asrlargaça öz etnik nomini sakdab qoladi. Xususan, uz etnonimi «92 özbek uruği» röyxatidan joy olgan. Şuningdek, Özbekistonning bir neça viloyatlarida (Qaşqadaryo, Samarkand) uz uruği vakillari yaşaydigan qişloklar vujudga kelgan.

Ğaybulla Boboyorov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОРКЛАР, узлар, ғузлар — Марказий осиёлик ўғузлар қабила уюшмасидан ажраб чиқиб, Волгабўйи ва Жан. Русь даштларига бориб жойлашган кўчманчи туркий қабила. Русь йилномаларида торки (турклар) деб юритилган ушбу кабила номи Византия манбаларида уз шаклида учрайди. Шунингдек, рус йилномаларида Т. «черные клобуки» («қора қалпоклилар») тарзида ҳам тилга олинади. Т. 860—870 й.ларда ВолгабўйиЖан. Русь даштларида ҳукмрон бўлган туркий печенег (бижанақ)ларни енгиб уларнинг ўрнини эгаллайди ва Киев Руси давлатига катта таҳлика туғдиради. 9-а. охирларида улар Дон дарёсидан Днепргача чўзилган Қора денгиз бўйидаги кенг даштларни эгаллайди. Баъзан торк хонлари Киев Руси билан иттифоқчиликда қўшни қабилаларга қарши ҳарбий юришларда қатнашган. Жумладан, князь Владимир билан биргаликда 985 й. Волга булғорларига қарши жангда иштирок этганликлари рус йилномаларида қайд этилади. 1036 й.да печенегларнинг енгилиб, Жан. Россия даштларидан чекинишларида Т.нинг хизмати катта бўлади. 1048 й.дан бошлаб эса Т.нинг бир қисми Киев Русининг иттифоқчиси сифатида Киев атрофларига кўчган. Бироқ, рус князлари бирлашиб, Т.ни бу ердан сиқиб чиқаришга муваффақ бўлади. 1060 й. тўсатдан уюштирилган ҳужум натижасида мағлубиятга учраган Т. ғарбга чекинади. Баъзи Византия тарихчилари уларнинг 600 минг киши бўлганлигини қайд этади. Т. 1065 й.да Византия ва Дунай булгорлари қаршилигини синдириб, Дунай дарёсини кечиб ўтади ва Болқондаги Тракия ва Македонияни талонторож қилиб, Салоники ва Пелопоннесгача етиб боради. Лекин, ўша пайтда юз берган қаттиқ совуқдан қирилган. Т. устигаустак печенегларнинг ҳужумлари натижасида катта йўқотишга учрайди. Бир қисм Т. 1068 й. Венгрияга қарши ҳаракат қиладилар. Ортиқ сиёсий куч сифатида аҳамиятини йўқотган Т.нинг бир қисми Византия қўшинига олинади. Улар қисман Болқонда турли жойларга тарқаладилар, бир қисми эса Жан. Русга қайтиб, Киев атрофида жойлашади. Улар бу ерда асрлар давомида славянлашиб кетади. Шарқий Европада торк этноними билан боғлиқ кўплаб жой номлари сақланиб қолган. Жумладан, Торчев, Торческ ш.лари, Торки, Торчин, Торчицў, Торков, Торкин қишлокдари, Торч, Торча ирмоклари ва шунга ўхшаш бошқа жой номлари торк (турк) қабиласи билан алоқадордир.

Т.нинг бир қисми Марказий Осиёда қолиб (улар бу ерда уз деб юритилади), бу ердаги бир неча туркий халқлар шаклланишида иштирок этади. Жумладан, улар ўзбек халқи этник шаклланишида қатнашиб, кейинги асрларгача ўз этник номини сакдаб қолади. Хусусан, уз этноними «92 ўзбек уруғи» рўйхатидан жой олган. Шунингдек, Ўзбекистоннинг бир неча вилоятларида (Қашқадарё, Самарканд) уз уруғи вакиллари яшайдиган қишлоклар вужудга келган.

Ғайбулла Бобоёров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.