Tormoz nurlaniş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 507–508-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Tormoz nurlaniş - zaryadlangan zarralarning elektr maydonida yoyilişi jarayonida ularning kinetik energiyasini elektromagnit tölqinlar energiyasiga aylanişi. T.n. zarralarni (elektron, proton va b.) moddalardan ötiş jarayonida, kosmik fazoda yukrri energiyali zarralarni özaro töqnaşuvlarida, elektr va magnit maydonlaridagi xarakatida va b. jarayonlarda hosil böladi.
T.n. jadalligi (intensivligi) hajm birligidagi atomlar soniga, zarra tezlanişi kvadratiga, modda yadrosi zaryadi kvadratiga töğri, zarraning tinç holatdagi massasi kvadratiga teskari proporsional. Şuning uçun bu jarayon yengil zarralarning katta elektr zaryadli atom yadrolari maydonida tormozlaniş uçun örinli. Mac, elektronning T.n. i protonnikidan mln. martalab kuçli böladi (proton massasi 1836 elektron massasiga teng). T. n. olişda oğir yadroli moddalar (R, Ai, Pt, W va b.) qöllaniladi.
Rentgen trubkasidan çiqadigan rentgen nurlari, elementar zarralar yemirilişida hosil böladigan ukvantlar, şuningdek, zaryadlangan zarralar tezlatkiçning magnit maydonida harakatlanganida ular çikargan fotonlar T.n.ga misol böla oladi. Zarralar tezligi yoruglik tezligiga yaqinlaşganda T.n. jadalligi keskin oşadi; bu zarralarga yuqori energiyani berişni qiyinlaştiradi. T.n. Yerning magnit maydonida harakatlanayotgan kosmik zarralarning energiyasini kamaytiradi.
T. n. spektri uzluksiz. Past çastotali T.n. intensivligi modda yadrosi zaryadiga va elektronlarning boşlangiç energiyasiga deyarli boğliq emas. T.n. spektral ziçligi, çastotaning qiymati şqts2/k bölganda keskin nolga intiladi. T.n. intensivligining burçaklar böyiça taqsimlanişi, v q ^jr~ va 0° orasida taqsimlangan böladi. Amaliyotda T.n.ning ultrabinafşa, rentgen spektrlari keng qöllaniladi.
Ad.: Sokolov A. A., Ternov I. M., Relyativistskiy elektron, M., 1974; Berestetskiy V. B., Lifşits Ye. M., Pitayevskiy L. P., Kvantovaya elektrodinamika, M., 1990.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОРМОЗ НУРЛАНИШ - зарядланган зарраларнинг электр майдонида ёйилиши жараёнида уларнинг кинетик энергиясини электромагнит тўлқинлар энергиясига айланиши. Т.н. зарраларни (электрон, протон ва б.) моддалардан ўтиш жараёнида, космик фазода юкрри энергияли зарраларни ўзаро тўқнашувларида, электр ва магнит майдонларидаги харакатида ва б. жараёнларда ҳосил бўлади.
Т.н. жадаллиги (интенсивлиги) ҳажм бирлигидаги атомлар сонига, зарра тезланиши квадратига, модда ядроси заряди квадратига тўғри, зарранинг тинч ҳолатдаги массаси квадратига тескари пропорционал. Шунинг учун бу жараён енгил зарраларнинг катта электр зарядли атом ядролари майдонида тормозланиш учун ўринли. Mac, электроннинг Т.н. и протонникидан млн. марталаб кучли бўлади (протон массаси 1836 электрон массасига тенг). Т. н. олишда оғир ядроли моддалар (РЬ, Аи, Pt, W ва б.) қўлланилади.
Рентген трубкасидан чиқадиган рентген нурлари, элементар зарралар емирилишида ҳосил бўладиган уквантлар, шунингдек, зарядланган зарралар тезлаткичнинг магнит майдонида ҳаракатланганида улар чикарган фотонлар Т.н.га мисол бўла олади. Зарралар тезлиги ёруглик тезлигига яқинлашганда Т.н. жадаллиги кескин ошади; бу зарраларга юқори энергияни беришни қийинлаштиради. Т.н. Ернинг магнит майдонида ҳаракатланаётган космик зарраларнинг энергиясини камайтиради.
Т. н. спектри узлуксиз. Паст частотали Т.н. интенсивлиги модда ядроси зарядига ва электронларнинг бошлангич энергиясига деярли боғлиқ эмас. Т.н. спектрал зичлиги, частотанинг қиймати шқтс2/к бўлганда кескин нолга интилади. Т.н. интенсивлигининг бурчаклар бўйича тақсимланиши, в қ ^jr~ ва 0° орасида тақсимланган бўлади. Амалиётда Т.н.нинг ультрабинафша, рентген спектрлари кенг қўлланилади.
Ад.: Соколов А. А., Тернов И. М., Релятивистский электрон, М., 1974; Берестецкий В. Б., Лифшиц Е. М., Питаевский Л. П., Квантовая электродинамика, М., 1990.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.