Tört taktli dvigatel
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 844-b. — ziyouz.com
Tört taktli dvigatel - iş sikli porşennnig tört yurişida, ya'ni tirsakli valning ikki marta aylanişida bajariladigan içki yonuv dvigateli. Yonuvçi aralaşmaning tayyorlanişiga qarab, karbyuratorptl va dizel xillarga bölinadi. Karbyuratorli T.t. da. yonuvçi aralaşma silindr taşqarisida tayyorlanadi, dizel dvigatelida esa silindr içida hosil böladi.
Bir silindrli, 4 taktli dizel dvigateli quyidagiça işlaydi (rayem): kiritiş taktida (rayem, o) porşen Ğ yuqorigi çekka nuqta (YUÇN) dan pastki çekka nuqta (PÇN) ga harakatlanadi; bunda çiqariş klapani 3 berk böladi, kiritiş klapani 2 esa oçilib, qavo tozalagiç 4 dan silindrga kiradi. Silindrga havo qança köp kirsa, yonilği şunça köp yonadi va quvvati oşadi. Siqiş taktida (rayem, b) porşen PÇN dan YUÇN ga harakatlanadi; bunda kiritiş 2 va çiqariş 3 klapanlari berkilib, silindr içidagi havo qisiladi, takt oxirida havoning bosimi siqiş darajasining kattaligiga qarab 3—4 MPa (30—40 kgkuçĞsm2)ga, trasi 750—950° gaça yetadi. Porşen YUÇN ga keliş oldidan yonilği nasosi 6 yuqori bosim ostida haydagan yonilğini forsunka 5 mayda zarralar tarzida purkaydi. Iş yöli taktida (rayem, v) yonilğining mayda zarralari qizigan havoga duç kelib, özözidan alangalanadi. Bunda ikkala klapan ham berk böladi. Yonilğihavo aralaşmasi yonib, katta miqdorda issiklik ajraladi, gazsimon holatga aylanib kengayadi va silindr içida gaz trasi 2000° ga, bosimi esa 8 MPa (80 kgkuçĞsm2) ga yetadi. Natijada gaz bosimi porşenni YUÇN dan PÇN ga harakatlantiradi. Çiqariş taktida (rayem, g) porşen PÇN dan YUÇN ga harakatlanadi; bunda kiritiş klapani 2 berk, çiqariş klapani 3 oçiq bölib, iş bajargan gazlar çiqariş klapani orqali atmosferaga çiqib ketadi. Iş sikli şu tartibda qaytariladi. T.t.d. avtomobil, traktor, samolyot, kemalarda işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЎРТ ТАКТЛИ ДВИГАТЕЛЬ - иш цикли поршеннниг тўрт юришида, яъни тирсакли валнинг икки марта айланишида бажариладиган ички ёнув двигатели. Ёнувчи аралашманинг тайёрланишига қараб, карбюраторптл ва дизель хилларга бўлинади. Карбюраторли Т.т. да. ёнувчи аралашма цилиндр ташқарисида тайёрланади, дизель двигателида эса цилиндр ичида ҳосил бўлади.
Бир цилиндрли, 4 тактли дизель двигатели қуйидагича ишлайди (раем): киритиш тактида (раем, о) поршень Ғ юқориги чекка нуқта (ЮЧН) дан пастки чекка нуқта (ПЧН) га ҳаракатланади; бунда чиқариш клапани 3 берк бўлади, киритиш клапани 2 эса очилиб, қаво тозалагич 4 дан цилиндрга киради. Цилиндрга ҳаво қанча кўп кирса, ёнилғи шунча кўп ёнади ва қуввати ошади. Сиқиш тактида (раем, б) поршень ПЧН дан ЮЧН га ҳаракатланади; бунда киритиш 2 ва чиқариш 3 клапанлари беркилиб, цилиндр ичидаги ҳаво қисилади, такт охирида ҳавонинг босими сиқиш даражасининг катталигига қараб 3—4 МПа (30—40 кгкучҒсм2)га, траси 750—950° гача етади. Поршень ЮЧН га келиш олдидан ёнилғи насоси 6 юқори босим остида ҳайдаган ёнилғини форсунка 5 майда зарралар тарзида пуркайди. Иш йўли тактида (раем, в) ёнилғининг майда зарралари қизиган ҳавога дуч келиб, ўзўзидан алангаланади. Бунда иккала клапан ҳам берк бўлади. Ёнилғиҳаво аралашмаси ёниб, катта миқдорда иссиклик ажралади, газсимон ҳолатга айланиб кенгаяди ва цилиндр ичида газ траси 2000° га, босими эса 8 МПа (80 кгкучҒсм2) га етади. Натижада газ босими поршенни ЮЧН дан ПЧН га ҳаракатлантиради. Чиқариш тактида (раем, г) поршень ПЧН дан ЮЧН га ҳаракатланади; бунда киритиш клапани 2 берк, чиқариш клапани 3 очиқ бўлиб, иш бажарган газлар чиқариш клапани орқали атмосферага чиқиб кетади. Иш цикли шу тартибда қайтарилади. Т.т.д. автомобиль, трактор, самолёт, кемаларда ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.