Tortişiş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 510–511-b. — ziyouz.com
Tortişiş (gravitatsiya, gravitatsion özaro ta'sir) — har qanday jismlar orasida vujudga keluvçi universal özaro ta'sir. Agar özaro ta'sir kuçsiz va jism yoruğlikning vakuumdagi tezligiga Karaganda juda kiçkina tezlik bilan harakatlanayotgan bölsa, I. Nyutonning butun olam T. qonuni örinli böladi. Özaro ta'sir kuçli va jism harakatining tezligi yoruğlikning vakuumdagi tezligiga yaqin bölgan hollarda esa, A. Eynşteyn yaratgan umumiy nisbiylik nazariyasi T.ni töğri ifodalaydi.
Nyuton özining «Tabiat falsafasining matematik prinsiplari» (1687) asarida T. qonuniga birinçi bölib töliq ta'rif berdi. Nyuton ta'rifiga binoan, ikki moddiy zarra (li, va Ği2) ning özaro T. kuçi ularning massalariga töğri proporsional, orasidagi masofaning kvadratiga teskari proporsional va ularni birlaştiruvçi töğri çiziq böyiça yönalgan.
Nyutonning ikkinçi qonuniga asosan, t massali jism T. kuçi ta'sirida Yer bilan boğliq bölgan sanoq tizimiga nisbatan biror a tezlaniş bilan harakatga keladi.
Formuladagi kattaliklar özgarmas qiymatga ega ekanliklarini e'tiborga olsak, jism harakatiga qarşilik körsatuvçi kuçlar mavjud bölmagan hollardagi Yer sirtiga yaqin balandliklarda har qanday jism bir xil tezlaniş bilan tuşadi, degan xulosaga kelinadi.
Osmon mexanikasi Nyutonning T. qonuniga asoslangan. Kosmosda tabiiy yoki sun'iy jismlarning harakatlarini tekşirişda şu qonunga amal qilinadi. Köpgina hollarda Nyutonning T. qonuni tufayli yangi sayyoralar, yöldoşlar aniqlandi, astronomiya qator yangi yutuqlarga erişdi. Şu bilan birga, bu qonun tuşuntirib berolmagan Merkuriy, Venera, Mars sayyoralari perigeliylarining harakati kabi ayrim hodisalar ham ma'lum edi. Şu kabi uçraydigan çigalliklarni bartaraf qiliş maqsadida olimlar Nyuton T. qrnunining matematik ifodasiga turli qöşimçalar kiritişga urindilar. Ammo bunday urinişlar natija bermadi. Kuçli gravitatsion maydonlarga (har qanday fizik obyektlarning hosil qiladigan maydoni gravitatsion yoki tortişiş maydoni deyiladi. Gravitatsion maydon Eynşteynning umumiy nisbiylik nazariyasida 4 ölçovli tenzor potensiali orqali bayon qilinadi) va bu maydonlarda yoruğlik tezligiga yaqin tezliklar bilan harakatlanuvçi jismlarga tatbiq qilişda Nyuton T. qonunining butunlay ojizligi aniqlandi. Bunday hollarda Eynşteyn yaratgan T. nazariyasidan foydalaniş juda yaxşi natija beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОРТИШИШ (гравитация, гравитацион ўзаро таъсир) — ҳар қандай жисмлар орасида вужудга келувчи универсал ўзаро таъсир. Агар ўзаро таъсир кучсиз ва жисм ёруғликнинг вакуумдаги тезлигига Караганда жуда кичкина тезлик билан ҳаракатланаётган бўлса, И. Ньютоннинг бутун олам Т. қонуни ўринли бўлади. Ўзаро таъсир кучли ва жисм ҳаракатининг тезлиги ёруғликнинг вакуумдаги тезлигига яқин бўлган ҳолларда эса, А. Эйнштейн яратган умумий нисбийлик назарияси Т.ни тўғри ифодалайди.
Ньютон ўзининг «Табиат фалсафасининг математик принциплари» (1687) асарида Т. қонунига биринчи бўлиб тўлиқ таъриф берди. Ньютон таърифига биноан, икки моддий зарра (ли, ва Ғи2) нинг ўзаро Т. кучи уларнинг массаларига тўғри пропорционал, орасидаги масофанинг квадратига тескари пропорционал ва уларни бирлаштирувчи тўғри чизиқ бўйича йўналган.
Ньютоннинг иккинчи қонунига асосан, т массали жисм Т. кучи таъсирида Ер билан боғлиқ бўлган саноқ тизимига нисбатан бирор а тезланиш билан ҳаракатга келади.
Формуладаги катталиклар ўзгармас қийматга эга эканликларини эътиборга олсак, жисм ҳаракатига қаршилик кўрсатувчи кучлар мавжуд бўлмаган ҳоллардаги Ер сиртига яқин баландликларда ҳар қандай жисм бир хил тезланиш билан тушади, деган хулосага келинади.
Осмон механикаси Ньютоннинг Т. қонунига асосланган. Космосда табиий ёки сунъий жисмларнинг ҳаракатларини текширишда шу қонунга амал қилинади. Кўпгина ҳолларда Ньютоннинг Т. қонуни туфайли янги сайёралар, йўлдошлар аниқланди, астрономия қатор янги ютуқларга эришди. Шу билан бирга, бу қонун тушунтириб беролмаган Меркурий, Венера, Марс сайёралари перигелийларининг ҳаракати каби айрим ҳодисалар ҳам маълум эди. Шу каби учрайдиган чигалликларни бартараф қилиш мақсадида олимлар Ньютон Т. қрнунининг математик ифодасига турли қўшимчалар киритишга уриндилар. Аммо бундай уринишлар натижа бермади. Кучли гравитацион майдонларга (ҳар қандай физик объектларнинг ҳосил қиладиган майдони гравитацион ёки тортишиш майдони дейилади. Гравитацион майдон Эйнштейннинг умумий нисбийлик назариясида 4 ўлчовли тензор потенциали орқали баён қилинади) ва бу майдонларда ёруғлик тезлигига яқин тезликлар билан ҳаракатланувчи жисмларга татбиқ қилишда Ньютон Т. қонунининг бутунлай ожизлиги аниқланди. Бундай ҳолларда Эйнштейн яратган Т. назариясидан фойдаланиш жуда яхши натижа беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.