Törtköl tumani

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 846–847-b. — ziyouz.com

Törtköl tumani — Qoraqalpoğiston Respublikasidagi tuman. 1927 y. 3 iyulda taşkil etilgan. Ğarbdan Ellikqal'a tumani, jan.ğarbdan Xorazm, şarqdan Navoiy va Buxoro viloyatlari bn çegaradoş. Mayd. 7,5 ming km2. Aholisi 161,2 ming kişi (2004). Tumanda 1 şahar (Törtköl), 14 qişloq (ovul) fuqarolari yiğini (A. Durdiyev, Jambasqala, Kaltaminor, Kökça, Otauba, Oxunboboyev, Oqboşli, Oqqamiş, Paxtaçi, Tozaboğyop, Ulluboğ, Çubukli, Şöraxon, Qumboskan) bor. Markazi — Törtköl ş.

Tabiati. Tuman xududi Amudaryoning öng sohilida, pastbaland tekislikda (169— 206 m) joylaşgan. Şim.şarq va şim. qismi Qizilqum çöli bn band. Bir kança şör köllar (şim.ğarbida Suvyorgan, şim.şarqida Sökkili, şim.da Jumaketgan va b.) bor. Suvyorgan kulidan şarkda katta maydonlar şörxoklardan iborat. Tuman hududi, asosan, Paxtaarna (27,5 km), Boğyop (9,0 km), Kaltaminor (72,0 km), Oqboşli (18 km), Şöraxonep (10,0 km), Yonboşqal'a (45,5 km), Arazqal'a (17,0 km), Amirobod (9,0 km), Bitleu (24,7 km), Bözyop (18,0 km), Beton (31,0 km) kanallaridan sugoriladi. Zax suvlar 433,3 km uzunlikdagi 21 ta kollektor sistemasi orqali tuman hududidan çiqariladi. Tuproqlari şörxok, qumloq, böz tuproklardan iborat. Yovvoyi ösimliklardan jiyda, turanğil, tol, saksovul, yulğun, yantoq, qamiş, oqboş, şöra, ajriq ösadi. Yovvoyi hayvonlardan çiyaböri, qobon, quyon, toşbaqa, jayran, ondatra, yumronqoziq, kaltakesaklar; quşlardan qirğovul, çumçuq, törğay, qarğa, boyöğli va b. bor. Iklimi keskin kontinental. Yanv.ning örtaça trasi —4,9°, eng past tra —28°, —35°, iyul oyining örtaça trasi 28,2°, eng yuqori tra 44°. Yillik yoğin 100 mm. Vegetatsiya davri 150—200 kun.

Aholisi, asosan, özbeklar (62%), turkmanlar (23,8%), qozoqlar (9%), qoraqalpoqlar (5,5%), şuningdek, rus, tatar, ukrain va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholi ziçligi örtaça 1 km2 ga 21,5 kişi. Şahar aholisi 50,8 ming kişi, qişloq ağolisi 110,4 ming kişi (2004).

Xöjaligi. Tuman iqtisodiy negizini paxtaçilik taşkil etadi. Şu sababli tuman sanoati ham paxta xom aşyosini qayta işlaşga ixtisoslaşgan. T.t.da 7 sanoat korxonasi, jumladan, paxta tozalaş zdi (Törtköl), asfalt va temirbeton zdlari, Uzbekistan—Turkiya— Amerika «Törtkölteks» qöşma korxonasi, «Törtkölmoy», «Törtkölyoğ» qöşma korxonalari, 13 aksiyadorlik jamiyati, 228 kiçik va örta xususiy korxonalar, aholiga xizmat körsatuvçi kiçik korxonalar va b. bor.

Çorvaçilik, ipakçilik, boğdorçilik sabzavot va polizçilik ham rivojlangan. Tumanda paxtaçilikka ixtisoslaşgan 11 ta şirkat, 4 ta dehqonfermer xöjaliklari uyuşmalari; qorakölçilikka ixtisoslaşgan «Qizilqum» çorvaçilik xöjaligi faoliyat körsatadi.

Tumanda 580 dan ziyod fermer xöjaligi bölib, ular dehqonçilik, boğdorçilik, çorvaçilik bn şuğullanadi. Paxta yetiştirişning 40%, ğalla yetiştirişning 40%, sabzavotpoliz mahsulotlarining 60—70% fermerlar hissasiga töfi keladi. Jami 22,2 ming ga maydonda dehqonçilik qilinadi. Ekin maydonlariga paxta, kartoşka, sabzavot va poliz, ozuka ekinlari ekiladi. 218 ga yer boğlar bnband, şundan, 178 gektari mevazor. Örmonlar — 49,8 ming ga. Şirkat va fermer xöjaliklarida 7,7 ming qoramol (şundan 2,2 mingdan ziyod sigir), 30,1 ming qöy, 1,2 ming yilqi, 682 tuya boqiladi.

Avtomobil yöllari uz. 1152 km (şundan asfalt yotqizilgani 308 km), t.y. 140 km. Tuman hududidan Amudaryo oqib ötadi (tuman hududidagi uz. 50 km). 65 umumiy ta'lim maktabida 36,6 ming öquvçi ta'lim oladi (2004). 6 kasbhunar kolleji (bank, tibbiyot, q.x., sanoattransport, maişiy xizmat, yengil sanoat), sil kasalligini davolaş sanatoriy maktabinternati (240 öquvçi) faoliyat körsatadi.

Tumanda 12 klub muassasasi, 10 madaniyat uyi, xalq teatri, 34 kutubxona, 2 ölkaşunoslik muzeyi, 2 uymuzeyi, san'at maktabi, kasalxona (625 örin), 2 tibbiy dispanser (95 örin), 4 qişloq uçastka kasalxonasi, 22 vraçlik davolaş profilaktika şoxobçasi va b. tibbiy muassasalarda 270 vraç işlaydi. Qoraqalpoğiston Respublikasi köp tarmoqli sanatoriysi (80 örin, A. Durdiyev xöjaligida) mavjud.

Tumanda (1933 y.dan «Döstlik bayroği») 2004 y.dan «Törtkölnoma» (özbek tilida, adadi 3000), «Meken» (turkman tilida, 2004 y.dan, 2001 y. 1 yanv.dan «Oydin yöl», adadi 1000) gaz. lari çiqadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЎРТКЎЛ ТУМАНИ — Қорақалпоғистон Республикасидаги туман. 1927 й. 3 июлда ташкил этилган. Ғарбдан Элликқалъа тумани, жан.ғарбдан Хоразм, шарқдан Навоий ва Бухоро вилоятлари бн чегарадош. Майд. 7,5 минг км2. Аҳолиси 161,2 минг киши (2004). Туманда 1 шаҳар (Тўрткўл), 14 қишлоқ (овул) фуқаролари йиғини (А. Дурдиев, Жамбасқала, Калтаминор, Кўкча, Отауба, Охунбобоев, Оқбошли, Оққамиш, Пахтачи, Тозабоғёп, Уллубоғ, Чубукли, Шўрахон, Қумбоскан) бор. Маркази — Тўрткўл ш.

Табиати. Туман худуди Амударёнинг ўнг соҳилида, пастбаланд текисликда (169— 206 м) жойлашган. Шим.шарқ ва шим. қисми Қизилқум чўли бн банд. Бир канча шўр кўллар (шим.ғарбида Сувёрган, шим.шарқида Сўккили, шим.да Жумакетган ва б.) бор. Сувёрган кулидан шаркда катта майдонлар шўрхоклардан иборат. Туман ҳудуди, асосан, Пахтаарна (27,5 км), Боғёп (9,0 км), Калтаминор (72,0 км), Оқбошли (18 км), Шўрахонеп (10,0 км), Ёнбошқалъа (45,5 км), Аразқалъа (17,0 км), Амиробод (9,0 км), Битлеу (24,7 км), Бўзёп (18,0 км), Бетон (31,0 км) каналларидан сугорилади. Зах сувлар 433,3 км узунликдаги 21 та коллектор системаси орқали туман ҳудудидан чиқарилади. Тупроқлари шўрхок, қумлоқ, бўз тупроклардан иборат. Ёввойи ўсимликлардан жийда, туранғил, тол, саксовул, юлғун, янтоқ, қамиш, оқбош, шўра, ажриқ ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан чиябўри, қобон, қуён, тошбақа, жайран, ондатра, юмронқозиқ, калтакесаклар; қушлардан қирғовул, чумчуқ, тўрғай, қарға, бойўғли ва б. бор. Иклими кескин континентал. Янв.нинг ўртача траси —4,9°, энг паст тра —28°, —35°, июль ойининг ўртача траси 28,2°, энг юқори тра 44°. Йиллик ёғин 100 мм. Вегетация даври 150—200 кун.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар (62%), туркманлар (23,8%), қозоқлар (9%), қорақалпоқлар (5,5%), шунингдек, рус, татар, украин ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳоли зичлиги ўртача 1 км2 га 21,5 киши. Шаҳар аҳолиси 50,8 минг киши, қишлоқ ағолиси 110,4 минг киши (2004).

Хўжалиги. Туман иқтисодий негизини пахтачилик ташкил этади. Шу сабабли туман саноати ҳам пахта хом ашёсини қайта ишлашга ихтисослашган. Т.т.да 7 саноат корхонаси, жумладан, пахта тозалаш зди (Тўрткўл), асфальт ва темирбетон здлари, Узбекистан—Туркия— Америка «Тўрткўлтекс» қўшма корхонаси, «Тўрткўлмой», «Тўрткўлёғ» қўшма корхоналари, 13 акциядорлик жамияти, 228 кичик ва ўрта хусусий корхоналар, аҳолига хизмат кўрсатувчи кичик корхоналар ва б. бор.

Чорвачилик, ипакчилик, боғдорчилик сабзавот ва полизчилик ҳам ривожланган. Туманда пахтачиликка ихтисослашган 11 та ширкат, 4 та деҳқонфермер хўжаликлари уюшмалари; қоракўлчиликка ихтисослашган «Қизилқум» чорвачилик хўжалиги фаолият кўрсатади.

Туманда 580 дан зиёд фермер хўжалиги бўлиб, улар деҳқончилик, боғдорчилик, чорвачилик бн шуғулланади. Пахта етиштиришнинг 40%, ғалла етиштиришнинг 40%, сабзавотполиз маҳсулотларининг 60—70% фермерлар ҳиссасига тўфи келади. Жами 22,2 минг га майдонда деҳқончилик қилинади. Экин майдонларига пахта, картошка, сабзавот ва полиз, озука экинлари экилади. 218 га ер боғлар бнбанд, шундан, 178 гектари мевазор. Ўрмонлар — 49,8 минг га. Ширкат ва фермер хўжаликларида 7,7 минг қорамол (шундан 2,2 мингдан зиёд сигир), 30,1 минг қўй, 1,2 минг йилқи, 682 туя боқилади.

Автомобиль йўллари уз. 1152 км (шундан асфальт ётқизилгани 308 км), т.й. 140 км. Туман ҳудудидан Амударё оқиб ўтади (туман ҳудудидаги уз. 50 км). 65 умумий таълим мактабида 36,6 минг ўқувчи таълим олади (2004). 6 касбҳунар коллежи (банк, тиббиёт, қ.х., саноаттранспорт, маиший хизмат, енгил саноат), сил касаллигини даволаш санаторий мактабинтернати (240 ўқувчи) фаолият кўрсатади.

Туманда 12 клуб муассасаси, 10 маданият уйи, халқ театри, 34 кутубхона, 2 ўлкашунослик музейи, 2 уймузейи, санъат мактаби, касалхона (625 ўрин), 2 тиббий диспансер (95 ўрин), 4 қишлоқ участка касалхонаси, 22 врачлик даволаш профилактика шохобчаси ва б. тиббий муассасаларда 270 врач ишлайди. Қорақалпоғистон Республикаси кўп тармоқли санаторийси (80 ўрин, А. Дурдиев хўжалигида) мавжуд.

Туманда (1933 й.дан «Дўстлик байроғи») 2004 й.дан «Тўрткўлнома» (ўзбек тилида, адади 3000), «Мекен» (туркман тилида, 2004 й.дан, 2001 й. 1 янв.дан «Ойдин йўл», адади 1000) газ. лари чиқади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.