Törtlamçi sistema

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 848–849-b. — ziyouz.com

Törtlamçi sistema (DAVR), antropogen — Yer geologik tarixining sönggi davri; kaynozoyning neogen ustidagi sönggi (tugallanmagan) sistemasi. Quyi çegarasi munozarali. Yoşi 1,6 mln. yil (1993 y. geoxronologiya şkalasi böyiça). «T.ye.» terminini 1825 y. fransuz olimi J. Denuaye taklif etgan. Bu davrni örganiş va bölimlarga ajratişda, asosan, biostratigrafik ma'lumotlar, paleontologik, litologik, geomorfologik va b. metodlarga asoslanilgan. 1932 y. Yevropa T.ye.ni örganiş assotsiatsiyasi bu davrni 4 bölimga ajratişni taklif etgan: qad. (eopleystotsen), örta (mezopleystotsen), yangi (neopleystotsen) va hoz. (golotsen).

T.ye. iqlimi umuman sovuq bölgan. Bu davrda hoz. mö'tadil iqlimli mintaqalardagi materiklarning köp kismi muzlik bn qoplangan (şunga köra, T.ye. muzlik davri deb ham ataladi). Asosan, Yevrosiyo va Şim. Amerikani muz bosgan. Muzliklar qurukliklar yuzasining 30% ga yaqin qismini yoki 45 mln. km2 maydonni egallagan. Ayrim joylardagi muz qatlamining kalinligi 2 km ga yetgan. Keskin sovuqiqlim bir neça marta issiq iqlim bn almaşinib turgan. Muzliklar erigan davrlarda quruqliklarning ayrim qismlarini suv bosgan. Dunyo okeani suv hajmining özgarib turişi dengiz transgressiyasi va regressiyasiga sabab bölgan. Yirik regressiyalar vaqtida dengizlar qurukliklarga aylangan. T.s.da turli tektonik harakatlar bölib turgan. Muzlik bn qoplanmagan oblastlarning iklimi qurukdaşa borgan. Iqlimnint özgarib turişi ösimliklar va hayvonot dunyosiga ta'sir körsatgan. Iqlim mö'tadillaşgan davrlarda Yevropada dub va dubgrab daraxtlari ösgan. T.s.da muzliklar bn krplangan oblastlarda muz yotqiziqlari keng tarqalgan. Muzlamagan oblastlar (Şarqiy Yevropa, Örta Osiyo, Xitoy, AQŞ va b. hududlar)da dengiz va köl yotqiziqlari bn birga, lyoss va lyossimon qumoq tuproq qatlamlari uçraydi. T.ye. faunasining hoz. davrdan asosiy farqi turli hayvonlarning özgaça geografik tarqalganligida. Bundan taşqari, öşa davr hayvonlarining kupi qirilib bitgan. T.s.da sut emizuvçilar özgargan; mamont, uzun junli kardikon va b. qutb hayvonlari paydo bödgan. Sibir uzun junli karkidoni, bizon, bahaybat buğu, yirik ğor ayiqlari yaşagan. Dengiz faunasi va ösimliklari kam özgargan. T.s.dagi eng muhim voqealardan biri ibtidoiy odamning paydo bölişidir (A. P. Pavlovning taklifiga köra, T.ye. antropogen sistemasi deb qam yuritiladi). 1932 y.da T.ye.ni örganiş yuzasidan Xalqaro assotsiatsiya taşkil kilindi. Özbekistonda Farğona toğlararo va Toşkent toğ oldi botiqliklarida kuyi pleystotsenda söx, örta pleystotsenda — toşkent, yuqori pleystotsenda — mirzaçöl, golotsenda — sirdaryo; Qaşqadaryo toğ oldi botiğida öşa davrlarga moye holda — azkamar, qarnob, sukayti, amudaryo; Surxondaryo va Afgoniston — Tojikiston toglararo botiqlarida — kölob, ilyak, duşanba va amudaryo majmua yotqiziqlari ajratiladi. T.ye. yotqiziqlari turli inşootlar quriş uçun zamin va muhit xisoblanadi. Ular tabiiy quriliş materiallari (valunlar, şağal, qum, gil, lyoss va b.) sifatida işlatiladi. Bu davr yotqiziklaridan torf bn sapropel yoqilği va öğit hisoblanadi. T.ye. yotqiziqlaridan sof tuğma metallar (oltin, platina), turli ruda minerallari (kassiterit, volframit, şeyelit, monatsit va b.), qimmatbaho toşlar (olmos, sapfir, yoqut, zumrad) topilgan. Yotqiziqlarda köl temir rudalari töplami, tuz qatlami köp.

T.d. yotqiziklarini örganiş amaliy ahamiyatga ega.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЎРТЛАМЧИ СИСТЕМА (ДАВР), антропоген — Ер геологик тарихининг сўнгги даври; кайнозойнинг неоген устидаги сўнгги (тугалланмаган) системаси. Қуйи чегараси мунозарали. Ёши 1,6 млн. йил (1993 й. геохронология шкаласи бўйича). «Т.е.» терминини 1825 й. француз олими Ж. Денуайе таклиф этган. Бу даврни ўрганиш ва бўлимларга ажратишда, асосан, биостратиграфик маълумотлар, палеонтологик, литологик, геоморфологик ва б. методларга асосланилган. 1932 й. Европа Т.е.ни ўрганиш ассоциацияси бу даврни 4 бўлимга ажратишни таклиф этган: қад. (эоплейстоцен), ўрта (мезоплейстоцен), янги (неоплейстоцен) ва ҳоз. (голоцен).

Т.е. иқлими умуман совуқ бўлган. Бу даврда ҳоз. мўътадил иқлимли минтақалардаги материкларнинг кўп кисми музлик бн қопланган (шунга кўра, Т.е. музлик даври деб ҳам аталади). Асосан, Евросиё ва Шим. Американи муз босган. Музликлар қурукликлар юзасининг 30% га яқин қисмини ёки 45 млн. км2 майдонни эгаллаган. Айрим жойлардаги муз қатламининг калинлиги 2 км га етган. Кескин совуқиқлим бир неча марта иссиқ иқлим бн алмашиниб турган. Музликлар эриган даврларда қуруқликларнинг айрим қисмларини сув босган. Дунё океани сув ҳажмининг ўзгариб туриши денгиз трансгрессияси ва регрессиясига сабаб бўлган. Йирик регрессиялар вақтида денгизлар қурукликларга айланган. Т.с.да турли тектоник ҳаракатлар бўлиб турган. Музлик бн қопланмаган областларнинг иклими қурукдаша борган. Иқлимнинт ўзгариб туриши ўсимликлар ва ҳайвонот дунёсига таъсир кўрсатган. Иқлим мўътадиллашган даврларда Европада дуб ва дубграб дарахтлари ўсган. Т.с.да музликлар бн крпланган областларда муз ётқизиқлари кенг тарқалган. Музламаган областлар (Шарқий Европа, Ўрта Осиё, Хитой, АҚШ ва б. ҳудудлар)да денгиз ва кўл ётқизиқлари бн бирга, лёсс ва лёссимон қумоқ тупроқ қатламлари учрайди. Т.е. фаунасининг ҳоз. даврдан асосий фарқи турли ҳайвонларнинг ўзгача географик тарқалганлигида. Бундан ташқари, ўша давр ҳайвонларининг купи қирилиб битган. Т.с.да сут эмизувчилар ўзгарган; мамонт, узун жунли кардикон ва б. қутб ҳайвонлари пайдо бўдган. Сибирь узун жунли каркидони, бизон, баҳайбат буғу, йирик ғор айиқлари яшаган. Денгиз фаунаси ва ўсимликлари кам ўзгарган. Т.с.даги энг муҳим воқеалардан бири ибтидоий одамнинг пайдо бўлишидир (А. П. Павловнинг таклифига кўра, Т.е. антропоген системаси деб қам юритилади). 1932 й.да Т.е.ни ўрганиш юзасидан Халқаро ассоциация ташкил килинди. Ўзбекистонда Фарғона тоғлараро ва Тошкент тоғ олди ботиқликларида куйи плейстоценда сўх, ўрта плейстоценда — тошкент, юқори плейстоценда — мирзачўл, голоценда — сирдарё; Қашқадарё тоғ олди ботиғида ўша даврларга мое ҳолда — азкамар, қарноб, сукайти, амударё; Сурхондарё ва Афгонистон — Тожикистон тоглараро ботиқларида — кўлоб, иляк, душанба ва амударё мажмуа ётқизиқлари ажратилади. Т.е. ётқизиқлари турли иншоотлар қуриш учун замин ва муҳит хисобланади. Улар табиий қурилиш материаллари (валунлар, шағал, қум, гил, лёсс ва б.) сифатида ишлатилади. Бу давр ётқизикларидан торф бн сапропель ёқилғи ва ўғит ҳисобланади. Т.е. ётқизиқларидан соф туғма металлар (олтин, платина), турли руда минераллари (касситерит, вольфрамит, шеелит, монацит ва б.), қимматбаҳо тошлар (олмос, сапфир, ёқут, зумрад) топилган. Ётқизиқларда кўл темир рудалари тўплами, туз қатлами кўп.

Т.д. ётқизикларини ўрганиш амалий аҳамиятга эга.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.