Törtlamçi sistema geologiyasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 848-b. — ziyouz.com
Törtlamçi sistema geologiyasi — geologiyaning Yer tarixidagi törtlamçi sistemasi va unga moye keladigan davrini örganadigan bölimi. 1920—30 y.larda mustaqil fan sifatida şakllandi.
T.s.g.ning mustaqil fanga ajratilişi uning fanerozoy sistemasi boşqa davrlaridan ança farq qilişi bn boğliq. Törtlamçi davr tarixini qayta tiklaşda undan qadimroq bölgan sistemalarga nisbatan stratigrafik yotqiziqlarni mukammalroq örganiş zaruriyatidan kelib çiqqan holda, T.s.g. uçun geomorfologik va palinologik tadqiqotlar ötkaziş muhim ahamiyatga egadir. Şu bois T.s.g. Yerning hoz. vaqtdagi körinişini örganuvçi geomorfologik, iklimşunoslik, tuproqşunoslik, zool., botanika, arxeologiya, muhandislik geol. si kabi fanlar bn boğliq.
Geol.ga ma'lum bölgan izlaniş metodlari bn bir qatorda T.s.g.da radiouglerod, termolyuminessent, kriolitologik, paleomagnit, paleoantropologik va arxeologik maxsus metodlardan foydalaniladi.
Törtlamçi davr — odamzod va insoniyatning şakllaniş va rivojlaniş davridir. Buning eng dastlabki bosqiçlari töğrisida inson moddiy madaniyati qoldiqlari dalil böla oladi. Undan törtlamçi davr yotqiziklari stratigrafiyasidan xulosa çiqariş mumkin.
T.s.g. vujudga kelişi va rivojlanişiga rus olimlari, P. A. Kropotkin, A. P. Pavlov, S. N. Nikitin, V. A. Obruçev, I. P. Gerasimov, şuningdek, avstriyalik geolog olimlar A. Penk, E. Brikner, nemis olimi P. Voldştedt, amerikalik olimlar R. Flint, F. Seyner va b. katta hissa qöşdilar.
T.s.g. masalalari Törtlamçi davrni örganiş böyiça Xalqaro assotsiatsiya (JNQVA, INKVA, International Union for Qvaternaru research 1932 y.da taşkil qilingan) konfesslari, xalqaro geol. va geogr. kongresslar va b. da muhokama qilinadi. T.s.g. muammolari maxsus davriy adabiyotlarda yoritiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЎРТЛАМЧИ СИСТЕМА ГЕОЛОГИЯСИ — геологиянинг Ер тарихидаги тўртламчи системаси ва унга мое келадиган даврини ўрганадиган бўлими. 1920—30 й.ларда мустақил фан сифатида шаклланди.
Т.с.г.нинг мустақил фанга ажратилиши унинг фанерозой системаси бошқа даврларидан анча фарқ қилиши бн боғлиқ. Тўртламчи давр тарихини қайта тиклашда ундан қадимроқ бўлган системаларга нисбатан стратиграфик ётқизиқларни мукаммалроқ ўрганиш заруриятидан келиб чиққан ҳолда, Т.с.г. учун геоморфологик ва палинологик тадқиқотлар ўтказиш муҳим аҳамиятга эгадир. Шу боис Т.с.г. Ернинг ҳоз. вақтдаги кўринишини ўрганувчи геоморфологик, иклимшунослик, тупроқшунослик, зоол., ботаника, археология, муҳандислик геол. си каби фанлар бн боғлиқ.
Геол.га маълум бўлган изланиш методлари бн бир қаторда Т.с.г.да радиоуглерод, термолюминесцент, криолитологик, палеомагнит, палеоантропологик ва археологик махсус методлардан фойдаланилади.
Тўртламчи давр — одамзод ва инсониятнинг шаклланиш ва ривожланиш давридир. Бунинг энг дастлабки босқичлари тўғрисида инсон моддий маданияти қолдиқлари далил бўла олади. Ундан тўртламчи давр ётқизиклари стратиграфиясидан хулоса чиқариш мумкин.
Т.с.г. вужудга келиши ва ривожланишига рус олимлари, П. А. Кропоткин, А. П. Павлов, С. Н. Никитин, В. А. Обручев, И. П. Герасимов, шунингдек, австриялик геолог олимлар А. Пенк, Э. Брикнер, немис олими П. Вольдштедт, америкалик олимлар Р. Флинт, Ф. Цейнер ва б. катта ҳисса қўшдилар.
Т.с.г. масалалари Тўртламчи даврни ўрганиш бўйича Халқаро ассоциация (JNQVA, ИНКВА, International Union for Qvaternaru research 1932 й.да ташкил қилинган) конфесслари, халқаро геол. ва геогр. конгресслар ва б. да муҳокама қилинади. Т.с.г. муаммолари махсус даврий адабиётларда ёритилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.