Toşbaqalar

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 517–518-b. — ziyouz.com

Toşbaqalar (Testudenes, ya'ni Cheloniea) — sudralib yuruvçilar turkumi. Tanasi suyakmuguz yoki suyakteri sovut bilan qoplangan. Sovut orqa (karapaks) va qorin (plastron) qalqondan iborat. Köpçilik T.ning tuzilişi qad. davrdan hozirgaça deyarli özgarmagan. Sovutining uz. 12 sm dan 2 m gaça. T. közi va hid biliş organlari yaxşi rivojlangan, lekin yomon eşitadi. Tişlari bölmaydi, jaği tumşuqqa öxşaş muguz plastinkalar bilan qoplangan. Umurtqa poğonasi — böyin va dum bölimlari harakatçan, boşqa kismlari karapaks bilan birlaşib ketgan. Sovutning bölişi tufayli oyoqlar kamari suyaklar, qovurğalar ostiga siljigan. 250 ga yaqin turi bor. 2 kenja turkum (yaşirin böyinlilar va yonboş böyinlilar)gaajratiladi. Yaşirin bö yinlilar (Cryptodira) 8 oila: kaymansimon T., çuçuk suv T.i, quruklik T.i, dengiz T. i, terili T., yumşoq tanali T. va b.ni; yonboş böyinli T. pelameduzasimonlar va ilon böyinlilar oilalarini öz içiga oladi.

Ekologik jihatdan T. dengiz va quruqlik T.iga ajratiladi. Quruqdik T.i Antarktikadan taşqari barça qit'alarda va köpçilik o.da, dengiz T.i dunyo okeanining tropik va subtropik hududlarida, qisman, bareal qismida tarqalgan. Quruklik T.i sovuq tuşganda qişki, qurğoqçilik paytida yozgi uyquga ketişi mumkin. Quruqlik va dengiz T.i, asosan, ötxör, çuçuk suv T.i, odatda, etxör (baliqlar, suvda va quruqlikda yaşovçilar, umurtqasizlar bilan oziklanadi). T. bir neça oy oziqlanmasdan yaşaşi mumkin. Quruqlikda juftlaşadi. Ayrim turlari yil davomida 3 martagaça va undan ham köp marta bir neça 100 tagaça tuxum qöyadi. Tuxumlari şarsimon yoki ellipssimon; quruqlik T.ida teri ohak pöçoq, dengiz va çuçuk suv T.ida pust bilan qoplangan. Köpçilik turlarining inkubatsiya davri 2—3 oy (fil toşbakasiniki 6—7 oy). 2—3 y.da jinsiy voyaga yetadi. T.ning ösişi çeklanmagan, faqat voyaga yetgan davrida sekinlaşadi. Bir neça ön yil, ba'zan 150 yilgaça yaşaydi. Ba'zi T.ning göşti, yoği, tuxumi, ba'zan muguz qalqonidan foydalaniladi. Ayrim mamlakatlarda T.ni köpaytirib boqadigan fermalar bor. Örta Osiyoda, jumladan, Özbekistonda çöl T.i Testudo harsﬁ eldi tarqalgan. Çöl T.i bahor oylari uyqudan uyğonadi; ösimlik maysalari bilan oziqlanib, qisman ekinlarga ziyon yetkazadi. Issiq yoz va sovuq qişda uyquga ketadi. Kuz quruq kelganida yoz uyqusi qiş uyqusiga ulanib ketişi mumqin. T. soni kamayib borayotganligi sababli muhofaza qilinadi. 38 turi va kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОШБАҚАЛАР (Testudenes, яъни Cheloniea) — судралиб юрувчилар туркуми. Танаси суякмугуз ёки суяктери совут билан қопланган. Совут орқа (карапакс) ва қорин (пластрон) қалқондан иборат. Кўпчилик Т.нинг тузилиши қад. даврдан ҳозиргача деярли ўзгармаган. Совутининг уз. 12 см дан 2 м гача. Т. кўзи ва ҳид билиш органлари яхши ривожланган, лекин ёмон эшитади. Тишлари бўлмайди, жағи тумшуққа ўхшаш мугуз пластинкалар билан қопланган. Умуртқа поғонаси — бўйин ва дум бўлимлари ҳаракатчан, бошқа кисмлари карапакс билан бирлашиб кетган. Совутнинг бўлиши туфайли оёқлар камари суяклар, қовурғалар остига силжиган. 250 га яқин тури бор. 2 кенжа туркум (яширин бўйинлилар ва ёнбош бўйинлилар)гаажратилади. Яширин бў йинлилар (Cryptodira) 8 оила: каймансимон Т., чучук сув Т.и, қуруклик Т.и, денгиз Т. и, терили Т., юмшоқ танали Т. ва б.ни; ёнбош бўйинли Т. пеламедузасимонлар ва илон бўйинлилар оилаларини ўз ичига олади.

Экологик жиҳатдан Т. денгиз ва қуруқлик Т.ига ажратилади. Қуруқдик Т.и Антарктикадан ташқари барча қитъаларда ва кўпчилик о.да, денгиз Т.и дунё океанининг тропик ва субтропик ҳудудларида, қисман, бареал қисмида тарқалган. Қуруклик Т.и совуқ тушганда қишки, қурғоқчилик пайтида ёзги уйқуга кетиши мумкин. Қуруқлик ва денгиз Т.и, асосан, ўтхўр, чучук сув Т.и, одатда, этхўр (балиқлар, сувда ва қуруқликда яшовчилар, умуртқасизлар билан озикланади). Т. бир неча ой озиқланмасдан яшаши мумкин. Қуруқликда жуфтлашади. Айрим турлари йил давомида 3 мартагача ва ундан ҳам кўп марта бир неча 100 тагача тухум қўяди. Тухумлари шарсимон ёки эллипссимон; қуруқлик Т.ида тери оҳак пўчоқ, денгиз ва чучук сув Т.ида пуст билан қопланган. Кўпчилик турларининг инкубация даври 2—3 ой (фил тошбакасиники 6—7 ой). 2—3 й.да жинсий вояга етади. Т.нинг ўсиши чекланмаган, фақат вояга етган даврида секинлашади. Бир неча ўн йил, баъзан 150 йилгача яшайди. Баъзи Т.нинг гўшти, ёғи, тухуми, баъзан мугуз қалқонидан фойдаланилади. Айрим мамлакатларда Т.ни кўпайтириб боқадиган фермалар бор. Ўрта Осиёда, жумладан, Ўзбекистонда чўл Т.и Testudo harsﬁ eldi тарқалган. Чўл Т.и баҳор ойлари уйқудан уйғонади; ўсимлик майсалари билан озиқланиб, қисман экинларга зиён етказади. Иссиқ ёз ва совуқ қишда уйқуга кетади. Куз қуруқ келганида ёз уйқуси қиш уйқусига уланиб кетиши мумқин. Т. сони камайиб бораётганлиги сабабли муҳофаза қилинади. 38 тури ва кенжа тури Халқаро Қизил китобга киритилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.