Toşhovli
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 594–595-b. — ziyouz.com
Toşhovli TOŞHOVLI, Olloqulixon capoyi — Xivadagi me'moriy yodgorlik. Olloqulixon qurdirgan (1830—38). Xalq ustalari Nurmuhammad, usta Toji va usta Qalandar Xivakiy tomonidan bunyod etilgan. T. 3 hovli, 111 ta xonadan iborat: Arz hovli (darvozasi ğarbga), işrat hovli (jan. ga), haram (darvozasi ğarbga qaragan). Xorazm mahalliy turar joy me'morligiga xos uslubda, şahar taşqarisidagi qörğonhovli körinişida bölganligi uçun T. deb nomlangan. Atrofi baland devor (qalinligi 1,2— 1,5 m) bilan öralgan. Devor tepasi kungurali, darvoza yonlari guldastali. Dastlab haram bunyod etilgan (1830—32). Tarhi 80x42 m, hovlisi 49x15 m, jan. qismida 5 ta alohidaalohida ayvon (xon va uning 4 xotiniga möljallangan) bor, ulardan xonalarga dahlizlar orqali kiriladi. Qabulxona (işrat hovli tarhi 43x36,5 m) haramning jan.şarqiy qismida qurilgan (1832—34). 3 y.dan söng jan. ğarbiy burçagida arz hovli (tarhi 35 x 40 m) qad rostlagan (1837—38). Har bir hovlida alohida xizmatçilar xonasi, xöjalik xonalari, otxona bölgan. Hovlilarda ayvonlar öziga xos uslubda joylaşgan. Haramning jan.da 2 qavatli bino oldiga baland qilib 1 ustunli ayvon işlangan, arz hovli va işrat hovlidagi binoning faqat 2qavatida 1 ustunli, panjara tösiqli ayvon bor. Hovli markazidagi doira şaklli supaga çodir örnatilib mehmonlar kutilgan. T.ning taşqi tarzi bezaksiz, yaxlit devorli. Hovli atrofidagi ayvon va xonalar milliy me'morlik an'analari asosida pardozlangan. Devordagi ustungöşalar oraliğiga namoyonlar işlanib, çoksiz kök va oq koşin qoplab, girih parçinlardan naqş hosil qilib terilgan. Işrat hovli va arz hovli devorlari namoyonlarga ajratilib, kök, oq va havo rang koşindan gilam nusxa mujassamot yaratilgan. Ayvon devorlaridagi girih va islimiy naqşlar orasidagi doira şakllar içida arabiy yozuvlar uçraydi. Marmar poyustun va öymakori yoğoç ustunlardagi doira şakllarda Ogahiyning Xiva xonlari tarixiga oid şe'rlari, xon ayvonidagi şarqiy poyustunda 1832 y. va işrat hovli katta ayvon poyustunida, arz hovli katta ayvon bezaklari orasida 1838 y. hamda usta Abdulla jin nomi saqlangan. T.dagi xonalar tomi tösinli, haram va işrat hovli ayvonlari hovuzakli, xöjalik xonalari tomiga qamiş bostirib loysuvoq qilingan, ba'zilari vassa şiftli. Xona içki bezaklari ança sipo, devor hoşiyalarida, şakldor taxmonlarda, şift osti şarafasi, muqarnas kosaçalari gançkori bezakda, mevali daraxt şoxi va gullar qora, kök va qizil tusda ifodalangan. T. (haram qismi)da Xiva «Içan qal'a» davlat tarixiyme'moriy muzeyqöriqxonasining hunarmandçilik muzeyi ekspozitsiyasi joylaşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОШҲОВЛИ, Оллоқулихон capoйи — Хивадаги меъморий ёдгорлик. Оллоқулихон қурдирган (1830—38). Халқ усталари Нурмуҳаммад, уста Тожи ва уста Қаландар Хивакий томонидан бунёд этилган. Т. 3 ҳовли, 111 та хонадан иборат: Арз ҳовли (дарвозаси ғарбга), ишрат ҳовли (жан. га), ҳарам (дарвозаси ғарбга қараган). Хоразм маҳаллий турар жой меъморлигига хос услубда, шаҳар ташқарисидаги қўрғонҳовли кўринишида бўлганлиги учун Т. деб номланган. Атрофи баланд девор (қалинлиги 1,2— 1,5 м) билан ўралган. Девор тепаси кунгурали, дарвоза ёнлари гулдастали. Дастлаб ҳарам бунёд этилган (1830—32). Тарҳи 80x42 м, ҳовлиси 49x15 м, жан. қисмида 5 та алоҳидаалоҳида айвон (хон ва унинг 4 хотинига мўлжалланган) бор, улардан хоналарга даҳлизлар орқали кирилади. Қабулхона (ишрат ҳовли тарҳи 43x36,5 м) ҳарамнинг жан.шарқий қисмида қурилган (1832—34). 3 й.дан сўнг жан. ғарбий бурчагида арз ҳовли (тарҳи 35 х 40 м) қад ростлаган (1837—38). Ҳар бир ҳовлида алоҳида хизматчилар хонаси, хўжалик хоналари, отхона бўлган. Ҳовлиларда айвонлар ўзига хос услубда жойлашган. Ҳарамнинг жан.да 2 қаватли бино олдига баланд қилиб 1 устунли айвон ишланган, арз ҳовли ва ишрат ҳовлидаги бинонинг фақат 2қаватида 1 устунли, панжара тўсиқли айвон бор. Ҳовли марказидаги доира шаклли супага чодир ўрнатилиб меҳмонлар кутилган. Т.нинг ташқи тарзи безаксиз, яхлит деворли. Ҳовли атрофидаги айвон ва хоналар миллий меъморлик анъаналари асосида пардозланган. Девордаги устунгўшалар оралиғига намоёнлар ишланиб, чоксиз кўк ва оқ кошин қоплаб, гириҳ парчинлардан нақш ҳосил қилиб терилган. Ишрат ҳовли ва арз ҳовли деворлари намоёнларга ажратилиб, кўк, оқ ва ҳаво ранг кошиндан гилам нусха мужассамот яратилган. Айвон деворларидаги гириҳ ва ислимий нақшлар орасидаги доира шакллар ичида арабий ёзувлар учрайди. Мармар пойустун ва ўймакори ёғоч устунлардаги доира шаклларда Огаҳийнинг Хива хонлари тарихига оид шеърлари, хон айвонидаги шарқий пойустунда 1832 й. ва ишрат ҳовли катта айвон пойустунида, арз ҳовли катта айвон безаклари орасида 1838 й. ҳамда уста Абдулла жин номи сақланган. Т.даги хоналар томи тўсинли, ҳарам ва ишрат ҳовли айвонлари ҳовузакли, хўжалик хоналари томига қамиш бостириб лойсувоқ қилинган, баъзилари васса шифтли. Хона ички безаклари анча сипо, девор ҳошияларида, шаклдор тахмонларда, шифт ости шарафаси, муқарнас косачалари ганчкори безакда, мевали дарахт шохи ва гуллар қора, кўк ва қизил тусда ифодаланган. Т. (ҳарам қисми)да Хива «Ичан қалъа» давлат тарихиймеъморий музейқўриқхонасининг ҳунармандчилик музейи экспозицияси жойлашган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.