Toşkent darvozalari

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 559–560-b. — ziyouz.com

Toşkent darvozalari - örta asrlarda şahar mudofaa devoriga örnatilgan darvozalar. T.d. tarixiy manbalarda Binkat darvozalaridan ma'lum. Ibn Havqalning yozişiça, Binkat ark, şahriston, içki va taşqi raboddan iborat bölib, ularning har biri mudofaa devori bilan örab olingan. Arkning 2 darvozasi, şahristonning Abbos (Abul Abbos), Keş (Qasr) va Junayd (Gunbaz) deb atalgan 3 ta darvozasi bölgan. Içki rabodning Raboti Hamdeyn (Xumdon), Ohanin (temir qoplangan), Mir (amir), Farkon (Anhor böyi), Surkada, Karmanj, Köyi Saxl, Roşidizak, Köyi Xoqon, Köşki Dehqon deb atalgan 10 ta darvozasi, taşki rabodning esa Fağkat (Parkat), Xaskat (Xuşkat), Sandijak (Sangdizak), Ohanin, Bakrdizak, Sakrak, Sağrbod (Bofaryad) deb atalgan 7 darvozasi bor edi.

Şahar hududining kengayişi bilan şahar devori xam, u böylab örnatilgan darvozalarning örni va nomlari ham özgarib turgan. Şahar yagona mudofaa devori bilan örab olinib, mustahkam istehkomga aylangan. Tarixçi Muhammad Solihnint yozişiça, 14-a. oxirida şaharning 12 darvozasi [Qiyot, Turk, Özbek, Taxtapul, Qorasaroy, Çiğatoy, Su'boniyon (Sağbon), Kökça, Kamondaron, Qanğli, Beşoğoç, Qatağon] bölib, ularni qöriqlaş ma'lum bir qabila vakillariga topşirilgan, şu tufayli darvozalar qabila nomlari bilan atalgan.

Abdullaxon P 1580 y. Toşkentni qamal qilganda şaharga 6 tarafdan hujum qilişga farmon bergan. «Abdullanoma» da şaharning Farkat, Şibli, Kökça, Turkiston(yangi qurilgan), Samarqand, Registon kabi darvozalari bölganligi qayd etilgan. Keyingi asrlarda şahar mudofaa devori taşqi duşmanlar hujumlari ta'sirida vayrona holiga kelgan. Yunusxöja davrida qayta tiklangan. Qöqon xonligi Toşkentni xonlikka qöşib olgaç (1810), Laşkar quşbegi tomonidan şahar devori qayta ta'mirlanib, har yer, har yerda minoralar qurilgan, yangi darvozalar örnatilgan.

Toşkent podşo Rossiyasi tomonidan bosib olingan vaqtda (1865), uning quyidagi 12 darvozasi bölgan: Labzak, Taxtapul, Qorasaroy, Sağbon, Çiğatoy, Kökça, Samarkand, Kamolon, Beşoğoç, Qöymas, Qöqon, Qaşqar. Bundan taşqari, Qorasaroy darvozasidan şarqroqda bir otliq ötişiga möljallangan Teşik qofqa (Darvişak qofqa) joylaşgan bölib, u Darvişxon (16-a.) zamonida oçilib, darvoza örnatilgan; yana bir qofqa Beşoğoç va Kamolon oraligida bölgan.

Darvozalarni qöriqlaş darvozabonlarga topşirilgan, ular tongda darvozalarni oçib, qoronği tuşişi bilan yopib qöyganlar. T.d.ning har birining alohida ramziy kaliti bölgan. 19-a.ning 70—90-y.larida şahar hududining kengayişi va T.d.ga ehtiyoj bölmagani sababli ular buzib taşlangan. Hoz.da T.d. joylaşgan yerlarni aniqlaş va ramziy darvozalar örnatiş böyiça muayyan işlar olib borilmoqda.

Ad..Hofiz Taniş alBuxoriy, Abdullanoma, 1 va 2j., T., 1999—2000; Örinboyev A., Böriyev O., Toşkent Muhammad Solih tavsifida, T., 1983; Muhammadjonov A., Qadimgi Toşkent, T., 2002.

Maşhura Şaripova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОШКЕНТ ДАРВОЗАЛАРИ - ўрта асрларда шаҳар мудофаа деворига ўрнатилган дарвозалар. Т.д. тарихий манбаларда Бинкат дарвозаларидан маълум. Ибн Ҳавқалнинг ёзишича, Бинкат арк, шаҳристон, ички ва ташқи рабоддан иборат бўлиб, уларнинг ҳар бири мудофаа девори билан ўраб олинган. Аркнинг 2 дарвозаси, шаҳристоннинг Аббос (Абул Аббос), Кеш (Қаср) ва Жунайд (Гунбаз) деб аталган 3 та дарвозаси бўлган. Ички рабоднинг Работи Ҳамдейн (Хумдон), Оҳанин (темир қопланган), Мир (амир), Фаркон (Анҳор бўйи), Суркада, Карманж, Кўйи Сахл, Рошидизак, Кўйи Хоқон, Кўшки Деҳқон деб аталган 10 та дарвозаси, ташки рабоднинг эса Фағкат (Паркат), Хаскат (Хушкат), Сандижак (Сангдизак), Оҳанин, Бакрдизак, Сакрак, Сағрбод (Бофаряд) деб аталган 7 дарвозаси бор эди.

Шаҳар ҳудудининг кенгайиши билан шаҳар девори хам, у бўйлаб ўрнатилган дарвозаларнинг ўрни ва номлари ҳам ўзгариб турган. Шаҳар ягона мудофаа девори билан ўраб олиниб, мустаҳкам истеҳкомга айланган. Тарихчи Муҳаммад Солиҳнинт ёзишича, 14-а. охирида шаҳарнинг 12 дарвозаси [Қиёт, Турк, Ўзбек, Тахтапул, Қорасарой, Чиғатой, Суъбониён (Сағбон), Кўкча, Камондарон, Қанғли, Бешоғоч, Қатағон] бўлиб, уларни қўриқлаш маълум бир қабила вакилларига топширилган, шу туфайли дарвозалар қабила номлари билан аталган.

Абдуллахон П 1580 й. Тошкентни қамал қилганда шаҳарга 6 тарафдан ҳужум қилишга фармон берган. «Абдулланома» да шаҳарнинг Фаркат, Шибли, Кўкча, Туркистон(янги қурилган), Самарқанд, Регистон каби дарвозалари бўлганлиги қайд этилган. Кейинги асрларда шаҳар мудофаа девори ташқи душманлар ҳужумлари таъсирида вайрона ҳолига келган. Юнусхўжа даврида қайта тикланган. Қўқон хонлиги Тошкентни хонликка қўшиб олгач (1810), Лашкар қушбеги томонидан шаҳар девори қайта таъмирланиб, ҳар ер, ҳар ерда миноралар қурилган, янги дарвозалар ўрнатилган.

Тошкент подшо Россияси томонидан босиб олинган вақтда (1865), унинг қуйидаги 12 дарвозаси бўлган: Лабзак, Тахтапул, Қорасарой, Сағбон, Чиғатой, Кўкча, Самарканд, Камолон, Бешоғоч, Қўймас, Қўқон, Қашқар. Бундан ташқари, Қорасарой дарвозасидан шарқроқда бир отлиқ ўтишига мўлжалланган Тешик қофқа (Дарвишак қофқа) жойлашган бўлиб, у Дарвишхон (16-а.) замонида очилиб, дарвоза ўрнатилган; яна бир қофқа Бешоғоч ва Камолон оралигида бўлган.

Дарвозаларни қўриқлаш дарвозабонларга топширилган, улар тонгда дарвозаларни очиб, қоронғи тушиши билан ёпиб қўйганлар. Т.д.нинг ҳар бирининг алоҳида рамзий калити бўлган. 19-а.нинг 70—90-й.ларида шаҳар ҳудудининг кенгайиши ва Т.д.га эҳтиёж бўлмагани сабабли улар бузиб ташланган. Ҳоз.да Т.д. жойлашган ерларни аниқлаш ва рамзий дарвозалар ўрнатиш бўйича муайян ишлар олиб борилмоқда.

Ад..Ҳофиз Таниш алБухорий, Абдулланома, 1 ва 2ж., Т., 1999—2000; Ўринбоев А., Бўриев О., Тошкент Муҳаммад Солиҳ тавсифида, Т., 1983; Муҳаммаджонов А., Қадимги Тошкент, Т., 2002.

Машҳура Шарипова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.