Toşkent sirki

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 576–577-b. — ziyouz.com

Toşkent sirki - özbek va boşqa davlatlar sirk artistlarining çiqişlarini namoyiş etuvçi yirik statsionar sirklardan biri. Olim va sayyohlarning esdaliklarida Toşkentda sirk tomoşalari muallaqçi, nayrangboz, yovvoyi va uy hayvonlarini örgatuvçi kişilar mahorati bilan boşlangani haqidagi tafsilotlar, rivoyatlar saklangan. Xalq sayillarida, bozor va guzarlarda dorboz va simbozlar, jonglyorlar, polvon va besuyaklar öz san'atlarini namoyiş etganlar. Ayniqsa, dorbozlik keng rivoj topgan. 19-a. oxirida Toşkentda gastrolda bölgan F. Yupatov, V. Sobolevskiy, A. Farrux, R. Kapito, Ye. Gamkrelidze va b.ning antreprenyor truppalari muvaqqat binolarda tomoşa körsatgan. Toşkent yarmarkalarida bir vaktda 3—4 ta sirk tomoşasi, jumladan, örgatilgan hayvonlar bilan ham tomoşa körsatilgan. Eski şaharda 10 ming tomoşabinga möljallangan oçiq sirk işlab turgan. 1913 y.dan sirk truppalarining tomoşalari «Kolizey» binosida körsatila boşladi. 1914 y. oxirida Voskresenye bozori hududi (hoz. Navoiy maydoni) yaqinida F. Yupatovning yogoçdan işlangan statsionar sirk binosi qurildi. Bu yerda yevropalik va rus artistlari bilan birga özbek artistlari, jumladan, Yusufjon qiziq Şakarjonov, akrobatçi, raqqosa, çavandoz Ye. Yupatova (Gözal Yelena) va b. xam tomoşa körsatganlar. T.s.ning birinçi badiiy rahbari va direktori — A.V. Lapiado (asl familiyasi Korolyov). 1928 y. Karim Zarifov «Kizil Şarq» (keyinroq «Kooperativ») sirk truppasini taşkil etdi. 1930 y. Örta Osiyo respublikalari va Qozoğiston sirklari birlaştirilgan davlat sirklari markaziy boşqarmasi tuzildi. 1941—44 y.lar T.s. qoşida Abdulla Gismatulin rahbarligidagi akrobatika studiyasi işladi. 1942 y. oktyabrda özbek sirki jamoasi tuzildi. Bu yerda Yusufjon qi^iq, dorbozlar — Toşkanboyevlar, çavandozlar — Zarifovlar, Rahmonovlar, Xöjayevlar, gimnastlar — Madaliyevlar, keyinroq qiziqçi va akrobat Yusupovlar, rus masxarabozlaridan G. Zastavnikov, P. Borovikov va b. işladilar. 1950—56 y.larda T.s. badiiy rahbari — Erkin Toşkanboyev, 1976—90 y.lar Obidjon Toşkanboyev. Toşkent zilzilasi (1966)dan keyin vaqtinçalik şapito sirki işlab turdi.

1975 y. Xadra maydonida 2597 örinli yangi T.s. binosi qurib bitkazildi (arx. G. Aleksandroviç, G. Masyagin; muhandislar S. Berkoviç, R. Muftaxov). Sirk binosi ikki qismdan iborat: tomoşa zali hamda uning atrofida joylaşgan vestibyul, foye, garderob, bufetlar va xizmat xonalari. Bino yeçimida an'anaviy ustun — tösinli ustun örniga hoşiya — halqali qurilma uslubining qöllanilişi foyeni ustunlardan xoli kilişga va tomoşabinlar uçun qulay şaroit yaratilişiga imkon berdi. Şu bilan birga foye ikki xil balandlikda qurilgan; yuqoridagisi 7 metrli halqa konsol yordamida töla aylana hosil qilib, katta bufet bilan birlaştirilgan. U serhaşam zinapoyalar orqali pastki sathi bilan tutaştirilgan. Foye interyerlari sirk san'ati mavzuiga oid yorqin nur taratuvçi rangli vitraj bezaklar yordamida vazmin oqiş tus körinişiga ega. Foye, zalga kiriladigan yölakçalar milliy an'anaviy ganç öymakorligi, eşiklar yoğoç öymakorligi uslubida işlangan.

Pölat Toşkanboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОШКЕНТ ЦИРКИ - ўзбек ва бошқа давлатлар цирк артистларининг чиқишларини намойиш этувчи йирик стационар цирклардан бири. Олим ва сайёҳларнинг эсдаликларида Тошкентда цирк томошалари муаллақчи, найрангбоз, ёввойи ва уй ҳайвонларини ўргатувчи кишилар маҳорати билан бошлангани ҳақидаги тафсилотлар, ривоятлар сакланган. Халқ сайилларида, бозор ва гузарларда дорбоз ва симбозлар, жонглёрлар, полвон ва бесуяклар ўз санъатларини намойиш этганлар. Айниқса, дорбозлик кенг ривож топган. 19-а. охирида Тошкентда гастролда бўлган Ф. Юпатов, В. Соболевский, А. Фаррух, Р. Капито, Е. Гамкрелидзе ва б.нинг антрепренёр труппалари муваққат биноларда томоша кўрсатган. Тошкент ярмаркаларида бир вактда 3—4 та цирк томошаси, жумладан, ўргатилган ҳайвонлар билан ҳам томоша кўрсатилган. Эски шаҳарда 10 минг томошабинга мўлжалланган очиқ цирк ишлаб турган. 1913 й.дан цирк труппаларининг томошалари «Колизей» биносида кўрсатила бошлади. 1914 й. охирида Воскресенье бозори ҳудуди (ҳоз. Навоий майдони) яқинида Ф. Юпатовнинг ёгочдан ишланган стационар цирк биноси қурилди. Бу ерда европалик ва рус артистлари билан бирга ўзбек артистлари, жумладан, Юсуфжон қизиқ Шакаржонов, акробатчи, раққоса, чавандоз Е. Юпатова (Гўзал Елена) ва б. хам томоша кўрсатганлар. Т.ц.нинг биринчи бадиий раҳбари ва директори — А.В. Лапиадо (асл фамилияси Королёв). 1928 й. Карим Зарифов «Кизил Шарқ» (кейинроқ «Кооператив») цирк труппасини ташкил этди. 1930 й. Ўрта Осиё республикалари ва Қозоғистон цирклари бирлаштирилган давлат цирклари марказий бошқармаси тузилди. 1941—44 й.лар Т.ц. қошида Абдулла Гисматулин раҳбарлигидаги акробатика студияси ишлади. 1942 й. октябрда ўзбек цирки жамоаси тузилди. Бу ерда Юсуфжон қи^иқ, дорбозлар — Тошканбоевлар, чавандозлар — Зарифовлар, Раҳмоновлар, Хўжаевлар, гимнастлар — Мадалиевлар, кейинроқ қизиқчи ва акробат Юсуповлар, рус масхарабозларидан Г. Заставников, П. Боровиков ва б. ишладилар. 1950—56 й.ларда Т.ц. бадиий раҳбари — Эркин Тошканбоев, 1976—90 й.лар Обиджон Тошканбоев. Тошкент зилзиласи (1966)дан кейин вақтинчалик шапито цирки ишлаб турди.

1975 й. Хадра майдонида 2597 ўринли янги Т.ц. биноси қуриб битказилди (арх. Г. Александрович, Г. Масягин; муҳандислар С. Беркович, Р. Муфтахов). Цирк биноси икки қисмдан иборат: томоша зали ҳамда унинг атрофида жойлашган вестибюль, фойе, гардероб, буфетлар ва хизмат хоналари. Бино ечимида анъанавий устун — тўсинли устун ўрнига ҳошия — ҳалқали қурилма услубининг қўлланилиши фойени устунлардан холи килишга ва томошабинлар учун қулай шароит яратилишига имкон берди. Шу билан бирга фойе икки хил баландликда қурилган; юқоридагиси 7 метрли ҳалқа консоль ёрдамида тўла айлана ҳосил қилиб, катта буфет билан бирлаштирилган. У серҳашам зинапоялар орқали пастки сатҳи билан туташтирилган. Фойе интерьерлари цирк санъати мавзуига оид ёрқин нур таратувчи рангли витраж безаклар ёрдамида вазмин оқиш тус кўринишига эга. Фойе, залга кириладиган йўлакчалар миллий анъанавий ганч ўймакорлиги, эшиклар ёғоч ўймакорлиги услубида ишланган.

Пўлат Тошканбоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.