Toşkömir
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 583-b. — ziyouz.com
Toşkömir — yuksak ösimliklar organik qoldiqlarining parçalanişi va atrofini örab turgan Yer pösti jinslarining bosimi hamda nisbatan yuqori trada hosil böladigan qattiq yoqilği. Qazilma kömir turlaridan biri. Qönğir kömirga nisbatan tarkibida uglerodi köp; ziç, tim qora, ba'zan qönğir qora, yoğsimon yaltiraydi, yarim yaltiroq yoki xira böladi. Kömirga aylaniş darajasiga köra, T. qönğir kömir bilan antratsit (kömirning eng toza xili) oraliğida turadi. Odatda, qölga yuqmaydigan yirik yoki mayda donali böladi. Tarkibida 75—97% va undan köproq uglerod; 0,5—4% oltingugurt; 1,5% gaça azot, 42 dan.7—12% gaça uçuvçan moddalar böladi. T.ning namligi 4 dan 14% gaça özgarib turadi; kuli, odatda, 2—4% dan 45% gaça. Eng yuqori yoniş issiqligi 5700 kkalĞ kg. T. Yer qobiği yuqori qismining ösimlik qoldiklari parçalanişidan hosil böladi. Yonuvçi massasida uglerod mikdori köpayib, kislorod, vodorod, uçuvçan moddalar kamayib boradi; şu bilan birga uning yoniş issikligi va b. xossalari xam özgaradi. T. silur va devon davridan boşlab barça geologik sistemalarda paydo bölgan. Toşkömir, perm va yura sistemalari qatlamlarida ayniqsa köp. U turli qalinliqdagi (0,1 m dan boşlab bir neça ön m qalinlikda) qatlam holida böladi. Kömir yer sirtidan boşlab to 2000—2500 m va undan ham çuqurda yotadi. T. turli sohalarda: rözğorda, energiya yoqilğisi hamda metallurgiya va kimyo sanoati xom aşyosi sifatida işlatiladi. Özbekistonda T. Şarğun va Boysun kumir konlarida mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОШКЎМИР — юксак ўсимликлар органик қолдиқларининг парчаланиши ва атрофини ўраб турган Ер пўсти жинсларининг босими ҳамда нисбатан юқори трада ҳосил бўладиган қаттиқ ёқилғи. Қазилма кўмир турларидан бири. Қўнғир кўмирга нисбатан таркибида углероди кўп; зич, тим қора, баъзан қўнғир қора, ёғсимон ялтирайди, ярим ялтироқ ёки хира бўлади. Кўмирга айланиш даражасига кўра, Т. қўнғир кўмир билан антрацит (кўмирнинг энг тоза хили) оралиғида туради. Одатда, қўлга юқмайдиган йирик ёки майда донали бўлади. Таркибида 75—97% ва ундан кўпроқ углерод; 0,5—4% олтингугурт; 1,5% гача азот, 42 дан.7—12% гача учувчан моддалар бўлади. Т.нинг намлиги 4 дан 14% гача ўзгариб туради; кули, одатда, 2—4% дан 45% гача. Энг юқори ёниш иссиқлиги 5700 ккалҒ кг. Т. Ер қобиғи юқори қисмининг ўсимлик қолдиклари парчаланишидан ҳосил бўлади. Ёнувчи массасида углерод микдори кўпайиб, кислород, водород, учувчан моддалар камайиб боради; шу билан бирга унинг ёниш иссиклиги ва б. хоссалари хам ўзгаради. Т. силур ва девон давридан бошлаб барча геологик системаларда пайдо бўлган. Тошкўмир, пермь ва юра системалари қатламларида айниқса кўп. У турли қалинлиқдаги (0,1 м дан бошлаб бир неча ўн м қалинликда) қатлам ҳолида бўлади. Кўмир ер сиртидан бошлаб то 2000—2500 м ва ундан ҳам чуқурда ётади. Т. турли соҳаларда: рўзғорда, энергия ёқилғиси ҳамда металлургия ва кимё саноати хом ашёси сифатида ишлатилади. Ўзбекистонда Т. Шарғун ва Бойсун кумир конларида мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.