Toşkömir sistemasi

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 583–586-b. — ziyouz.com

Toşkömir sistemasi (DAVRI), karbon — Yer tarixi paleozoy erasi boşidan 5geologik davr; devon davridan keyin, perm davridan oldin ötgan. Bu davr bundan 350 mln. yil avval boşlanib, 65—75 mln. yil davom etgan. Rossiya, Xitoy, Yaponiyada T.ye. 3 bölimga, Ğarbiy Yevropada 2 bölimga bölinadi. T.ye. yotqiziqlari barça materiklarda tarqalgan. Klassik kesmalari — Ğarbiy Yevropa (Buyuk Britaniya, Belgiya, Germaniya), Şarqiy Yevropa (Donbass, Moskva sineklizasi) va Şim. Amerika (Appalaçi, Missisipi daryosi havzasi va b.)da mavjud. T.s.da platforma va geosinklinallarning özaro joylaşuvi devon davripagnyayek saqlanib qolgan. Şim. yarim şar platformalarida T.ye.ga mansub dengiz yotqiziqlari mavjud. Jan. yarim şarda esa, kontinental yotqiziklar rivojlangan. Geosinklinallarda lava, tuf va tuffitlar, flişlar, çaqiq va çökindi jinslar ham keng tarqalgan. Geologik jarayonlar xususiyatlari va paleogeografik şaroitlariga köra, T.ye. deyarli butun Yer şarida 2 bosqiçga bölinadi: 1) dastlabki (quyi) karbon; 2) örta va yuqori karbon. Örta paleozoy geosinklinallarining katta qismida gersin burmalanişi natijasida dastlabki karbondan keyin dengizlar örni qurigan. Şim.Şarqiy Osiyo, Şarqiy Yevropa va Şim. Amerika platformalarida yangi paydo bölgan kuruqliklar örnini dengizlar egallagan. T.s.da (ayniqsa, 1yarmida) transgressiyalar bölib turgan. Dastlabki karbonda Yevropa (Skandinaviya va unga yondoş rnlar)dan taşqari, Osiyoning katta qismi, Şim. Amerika, Jan. Amerikaning ğarbiy çekkasi, Afrikaning şim.ğarbi, Avstraliyaning şarqiy qismi dengizlardan iborat bölgan. Dengizlar sayoz bölib, ularda köpgina mayda orollar joylaşgan. Yagona yirik qurukdik Gondvana bölgan. Kiçikroq qurukliklar Skandinaviyadan tortib Atlantikaning şim. qismi, Grenlandiya va Şim. Amerika böylab yastanib yotgan. Sibirning Lena bilan Yenisey daryolari, Mongoliya bilan Laptevlar dengizi oraliğidagi markaziy qismi ham quruqdikdan iborat bölgan. Örta karbonga kelib, deyarli butun Ğarbiy Yevropa, Ğarbiy Sibir tekisligi, Qozoğiston, Örta Sibir va b. rayonlarda dengizlar çekinib, qurukliklar paydo bölgan. T.s.ning 2yarmida gersin orogenezi zonalari (Tyanşan, Qozoğiston, Ural, Yevropaning şim. qismi, Şarqiy Osiyo, Şim. Amerika)da toğ tizmalari kötarilgan. Materiklar iklimi turlituman bölib, asrdanasrga özgarib borgan. Tropik, subtropik va mö'tadil mintaqalarning sernam iqyaimi hamma materiklarda örmon va botqoqlik ösimliklarining keng tarqalişiga imkoniyat tuğdirgan. Ösimlik qoldiqlari töplanişi natijasida, ayniqsa, torfzorlarda köpdanköp kömir havzalari va kömir konlari hosil bölgan. Yevramerika yoki Vestfaliya (mö'tadil) fitogeografik oblastlar farklanadi. Yevramerika oblasti wkjiv.mi T.ye. oxiriga kelib ança quruqlaşgan, ayrim joylarda subarid iklim paydo bölgan. Qolgan oblastlarda sernam iqlim T.ye. oxirigaça emas, perm davrida ham davom etgan, ayrim hududlar iqlimigina quruq bölgan. Turli mintaqalar örtasidagi keskin iqlim farqlari örtayuqori karbon davrida vujudga kelgan. Örta karbondan boşlab Balxaş köli — Yenisey daryosi quyiliş joyidan şarqiy qismining iklimi ğarbiy qismiga nisbatan mö'tadil bölgan. Ural, Tyanşan, Qozoğiston, Mongoliya — Oxota va b., Ğarbiy Yevropa, Osiyo, Şim. va Jan. Amerika, Avstraliya şarqi geosinklinallarida magmatik jarayonlar namoyon böla boşladi.

Organik dunyosi. Bu davr boşida mayda bargli plaunsimon ösimliklar, oçiq uruğli paporotniksimonlar (pteridospermalar), sodda böğimpoyalilar va paporotniksimonlar (asosan, paporotniklar) köp ösgan. Quyi karbon davridayoq oddiy plaunsimonlar örnini yirik daraxtsimon ösimliklar egallagan va ular örta karbonda keng tarqalgan. Tropiklarda (Yevramerika oblastida) örta karbonda baland böyli plaunsimonlar, pteridosperma va b. paporotniklar, kalamitlar va ponabarglilardan iborat örmonlar hukmron bölgan. Şimolroq (Angara oblasti)da quyi karbonda plaunsimonlar, örtayuqori karbonda esa kordaitlar va paporotniksimonlar köp ösgan. Gondvana oblastida bu davrda, çamasi, glossopteris flora (ayniqsa, perm davriga xos) rivojlangan. Mö'tadil iqlimli fitogeografik oblastlarda örta T.s.dan erta permgaça flora ança taraqqiy etgan. Aksinça, tropiklarda yuqori karbonda iklim quruqlaşişi ta'sirida botqokli pastliklardagi ösimliklar tubdan özgargan. Baland joylarda ignabargli ösimliklar keng tarqalgan. Dengizlarda kökyaşil suvötlar, çuçuk suvlarda kömir hosil qiluvçi yaşil suvötlar juda köp bölgan.

Hayvonot dunyosi turlituman. Dengizlarda foraminiferalar keng tarqalgan, ular şu davrda tez özgarib, bir neça önlab uruğ va minglab turlari paydo bölgan. Fuzulinidlarning katta oilasi stratigrafiya uçun ahamiyatli. Mollyuskalar, nautiloideylarning xilmaxil turlari bölib, sayoz dengizlarda yelkaoyoklilar keng tarqalgan. Ignatanlilardan, ayniqsa, dengiz nilufarlari taraqqiy etgan, ayrim joylarda dengiz kirpisi qoldiği, blastoideylar uçraydi. Umurtqali hayvonlar, ayniqsa, baliklar sezilarli evolyutsion özgarişni boşdan keçirgan. Suyakli baliqlar, akulalar taraqqiy etgan. Quruqlikda amfibiyalar, stegotsefallar qukmron bölgan, sudralib yuruvçilar hali oz edi. Haşarotlar (kapalaklar, ninaçi, suvaraklar)ning qoldiklari topilgan, ayrimlari juda katta bölgan. Fitogeografik oblastlar Angara yoki Tunguska (Sibir, Qozoğistonning şarqi, Mongoliya) va Yevramerika (Şim. Amerika, Yevropa, Şim. Afrika, Anadolu, Kavkaz, Kozoğistonning örta qismi, Örta Osiyo, Xitoy, Jan.Şarqiy Osiyo) quyi karbondan boşlab ajratilgan. Quyi karbon oxirida Gondvana oblasti (Jan. Amerika, Jan. Afrika, Hindiston, Avstraliya, Antarktida), yuqori karbonda Yevramerika oblastidan Xitoy, Jan.Şarqiy Osiyo ajrala boşlagan. Barça zoogeografik rayonlaştiriş sxemalarida şim. tropik bölmagan oblast (Şim. Osiyo va Arktikaning bir kismi), jan. tropik bölmagan oblast (Avstraliya, Jan. Amerikaning bir qismi) va ular orasida joylaşgan tropik oblast (Tetis) ajratiladi. Donetsk havzasidagi T.ye. kesmasi özining tulikligi, oçiqligi, xilmaxil paleontologik qoldiqlarga boyligi bilan klassik kesma hisoblanadi. Bu yerda quyi karbon yotqiziqlari ohaktoşlar, örta va yuqori karbon yotqizikĞşri esa qalin (6—12 km) kömir qatlamlaridan iborat.

Foydali qazil mal ari . Toşkömir va qönğir kumir barça materiklar (quruqliklar)da bir qança havza va konlarni hosil qiladi. Donetsk (toşkumir), Moskva yoni (qönğir kumir), Kuznetsk va Tunguska (T.d. va perm sistemasi kömirlari) havzalari; Ukraina, Ural, Şim. Kavkaz va b. konlar; Markaziy va Jan. Yevropa [Polşa (Sileziya), Germaniya (Rur), Belgiya, Niderlandiya, Fransiya, Buyuk Britaniya] dagi havzalar va konlar şular jumlasidan. T.s.da VolgaUral oblasti, DnepropetrovskDonetsk botiği va b. joylarda neft va gaz konlari hosil bölgan. Bu davrga mansub temir rudasi, marganets, mis (yirigi — Jezqazgan), qörğoşin, pyx; alyuminiy (boksit), ötga çidamli va keramik gil konlari ham ma'lum. Özbekiston hududida T.ye. yotqiziqlari keng tarqalgan. Uning kesmalari Qizilqum, Nurota toğlarida va uning şim. (Pistali, Xonbandi, Egambelitoğ) toğ etaklarida, Çumkartoğ, Qoratepa va Çaqilikalon, Olay toğlarining quyi qismlarida, Qoraçatir hamda Çatqol, Qurama, Piskom, Sandalaş, Ugom toğlarida mavjud.

Toşkömir yotqiziqlari har uçta bölimda ham tarqalgan bölib, ular orasida karbonatli (dolomit va ohaktoşlar, ba'zan kremniylarning qalamça va linzalari), terrigenkarbonatli (qumtoş, alevrolit, slanets va ohaktoşlar), terrigenvulkanli tipdagi kesmalar mavjud. Dengiz fatsiyalari davrning barça bölimlarida topilgan.

Zoya Abduazimova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОШКЎМИР СИСТЕМАСИ (ДАВРИ), карбон — Ер тарихи палеозой эраси бошидан 5геологик давр; девон давридан кейин, пермь давридан олдин ўтган. Бу давр бундан 350 млн. йил аввал бошланиб, 65—75 млн. йил давом этган. Россия, Хитой, Японияда Т.е. 3 бўлимга, Ғарбий Европада 2 бўлимга бўлинади. Т.е. ётқизиқлари барча материкларда тарқалган. Классик кесмалари — Ғарбий Европа (Буюк Британия, Бельгия, Германия), Шарқий Европа (Донбасс, Москва синеклизаси) ва Шим. Америка (Аппалачи, Миссисипи дарёси ҳавзаси ва б.)да мавжуд. Т.с.да платформа ва геосинклиналларнинг ўзаро жойлашуви девон даврипагняек сақланиб қолган. Шим. ярим шар платформаларида Т.е.га мансуб денгиз ётқизиқлари мавжуд. Жан. ярим шарда эса, континентал ётқизиклар ривожланган. Геосинклиналларда лава, туф ва туффитлар, флишлар, чақиқ ва чўкинди жинслар ҳам кенг тарқалган. Геологик жараёнлар хусусиятлари ва палеогеографик шароитларига кўра, Т.е. деярли бутун Ер шарида 2 босқичга бўлинади: 1) дастлабки (қуйи) карбон; 2) ўрта ва юқори карбон. Ўрта палеозой геосинклиналларининг катта қисмида герцин бурмаланиши натижасида дастлабки карбондан кейин денгизлар ўрни қуриган. Шим.Шарқий Осиё, Шарқий Европа ва Шим. Америка платформаларида янги пайдо бўлган куруқликлар ўрнини денгизлар эгаллаган. Т.с.да (айниқса, 1ярмида) трансгрессиялар бўлиб турган. Дастлабки карбонда Европа (Скандинавия ва унга ёндош рнлар)дан ташқари, Осиёнинг катта қисми, Шим. Америка, Жан. Американинг ғарбий чеккаси, Африканинг шим.ғарби, Австралиянинг шарқий қисми денгизлардан иборат бўлган. Денгизлар саёз бўлиб, уларда кўпгина майда ороллар жойлашган. Ягона йирик қурукдик Гондвана бўлган. Кичикроқ қурукликлар Скандинавиядан тортиб Атлантиканинг шим. қисми, Гренландия ва Шим. Америка бўйлаб ястаниб ётган. Сибирнинг Лена билан Енисей дарёлари, Монголия билан Лаптевлар денгизи оралиғидаги марказий қисми ҳам қуруқдикдан иборат бўлган. Ўрта карбонга келиб, деярли бутун Ғарбий Европа, Ғарбий Сибирь текислиги, Қозоғистон, Ўрта Сибирь ва б. районларда денгизлар чекиниб, қурукликлар пайдо бўлган. Т.с.нинг 2ярмида герцин орогенези зоналари (Тяньшан, Қозоғистон, Урал, Европанинг шим. қисми, Шарқий Осиё, Шим. Америка)да тоғ тизмалари кўтарилган. Материклар иклими турлитуман бўлиб, асрданасрга ўзгариб борган. Тропик, субтропик ва мўътадил минтақаларнинг сернам иқяими ҳамма материкларда ўрмон ва ботқоқлик ўсимликларининг кенг тарқалишига имконият туғдирган. Ўсимлик қолдиқлари тўпланиши натижасида, айниқса, торфзорларда кўпданкўп кўмир ҳавзалари ва кўмир конлари ҳосил бўлган. Еврамерика ёки Вестфалия (мўътадил) фитогеографик областлар фаркланади. Еврамерика области wkjiv.ми Т.е. охирига келиб анча қуруқлашган, айрим жойларда субарид иклим пайдо бўлган. Қолган областларда сернам иқлим Т.е. охиригача эмас, пермь даврида ҳам давом этган, айрим ҳудудлар иқлимигина қуруқ бўлган. Турли минтақалар ўртасидаги кескин иқлим фарқлари ўртаюқори карбон даврида вужудга келган. Ўрта карбондан бошлаб Балхаш кўли — Енисей дарёси қуйилиш жойидан шарқий қисмининг иклими ғарбий қисмига нисбатан мўътадил бўлган. Урал, Тяньшан, Қозоғистон, Монголия — Охота ва б., Ғарбий Европа, Осиё, Шим. ва Жан. Америка, Австралия шарқи геосинклиналларида магматик жараёнлар намоён бўла бошлади.

Органик дунёси. Бу давр бошида майда баргли плаунсимон ўсимликлар, очиқ уруғли папоротниксимонлар (птеридоспермалар), содда бўғимпоялилар ва папоротниксимонлар (асосан, папоротниклар) кўп ўсган. Қуйи карбон давридаёқ оддий плаунсимонлар ўрнини йирик дарахтсимон ўсимликлар эгаллаган ва улар ўрта карбонда кенг тарқалган. Тропикларда (Еврамерика областида) ўрта карбонда баланд бўйли плаунсимонлар, птеридосперма ва б. папоротниклар, каламитлар ва понабарглилардан иборат ўрмонлар ҳукмрон бўлган. Шимолроқ (Ангара области)да қуйи карбонда плаунсимонлар, ўртаюқори карбонда эса кордаитлар ва папоротниксимонлар кўп ўсган. Гондвана областида бу даврда, чамаси, глоссоптерис флора (айниқса, пермь даврига хос) ривожланган. Мўътадил иқлимли фитогеографик областларда ўрта Т.с.дан эрта пермгача флора анча тараққий этган. Аксинча, тропикларда юқори карбонда иклим қуруқлашиши таъсирида ботқокли пастликлардаги ўсимликлар тубдан ўзгарган. Баланд жойларда игнабаргли ўсимликлар кенг тарқалган. Денгизларда кўкяшил сувўтлар, чучук сувларда кўмир ҳосил қилувчи яшил сувўтлар жуда кўп бўлган.

Ҳайвонот дунёси турлитуман. Денгизларда фораминифералар кенг тарқалган, улар шу даврда тез ўзгариб, бир неча ўнлаб уруғ ва минглаб турлари пайдо бўлган. Фузулинидларнинг катта оиласи стратиграфия учун аҳамиятли. Моллюскалар, наутилоидейларнинг хилмахил турлари бўлиб, саёз денгизларда елкаоёклилар кенг тарқалган. Игнатанлилардан, айниқса, денгиз нилуфарлари тараққий этган, айрим жойларда денгиз кирписи қолдиғи, бластоидейлар учрайди. Умуртқали ҳайвонлар, айниқса, баликлар сезиларли эволюцион ўзгаришни бошдан кечирган. Суякли балиқлар, акулалар тараққий этган. Қуруқликда амфибиялар, стегоцефаллар қукмрон бўлган, судралиб юрувчилар ҳали оз эди. Ҳашаротлар (капалаклар, ниначи, сувараклар)нинг қолдиклари топилган, айримлари жуда катта бўлган. Фитогеографик областлар Ангара ёки Тунгуска (Сибирь, Қозоғистоннинг шарқи, Монголия) ва Еврамерика (Шим. Америка, Европа, Шим. Африка, Анадолу, Кавказ, Козоғистоннинг ўрта қисми, Ўрта Осиё, Хитой, Жан.Шарқий Осиё) қуйи карбондан бошлаб ажратилган. Қуйи карбон охирида Гондвана области (Жан. Америка, Жан. Африка, Ҳиндистон, Австралия, Антарктида), юқори карбонда Еврамерика областидан Хитой, Жан.Шарқий Осиё ажрала бошлаган. Барча зоогеографик районлаштириш схемаларида шим. тропик бўлмаган область (Шим. Осиё ва Арктиканинг бир кисми), жан. тропик бўлмаган область (Австралия, Жан. Американинг бир қисми) ва улар орасида жойлашган тропик область (Тетис) ажратилади. Донецк ҳавзасидаги Т.е. кесмаси ўзининг туликлиги, очиқлиги, хилмахил палеонтологик қолдиқларга бойлиги билан классик кесма ҳисобланади. Бу ерда қуйи карбон ётқизиқлари оҳактошлар, ўрта ва юқори карбон ётқизикҒшри эса қалин (6—12 км) кўмир қатламларидан иборат.

Фойдали қазил мал ари . Тошкўмир ва қўнғир кумир барча материклар (қуруқликлар)да бир қанча ҳавза ва конларни ҳосил қилади. Донецк (тошкумир), Москва ёни (қўнғир кумир), Кузнецк ва Тунгуска (Т.д. ва пермь системаси кўмирлари) ҳавзалари; Украина, Урал, Шим. Кавказ ва б. конлар; Марказий ва Жан. Европа [Польша (Силезия), Германия (Рур), Бельгия, Нидерландия, Франция, Буюк Британия] даги ҳавзалар ва конлар шулар жумласидан. Т.с.да ВолгаУрал области, ДнепропетровскДонецк ботиғи ва б. жойларда нефть ва газ конлари ҳосил бўлган. Бу даврга мансуб темир рудаси, марганец, мис (йириги — Жезқазган), қўрғошин, pyx; алюминий (боксит), ўтга чидамли ва керамик гил конлари ҳам маълум. Ўзбекистон ҳудудида Т.е. ётқизиқлари кенг тарқалган. Унинг кесмалари Қизилқум, Нурота тоғларида ва унинг шим. (Пистали, Хонбанди, Эгамбелитоғ) тоғ этакларида, Чумкартоғ, Қоратепа ва Чақиликалон, Олай тоғларининг қуйи қисмларида, Қорачатир ҳамда Чатқол, Қурама, Писком, Сандалаш, Угом тоғларида мавжуд.

Тошкўмир ётқизиқлари ҳар учта бўлимда ҳам тарқалган бўлиб, улар орасида карбонатли (доломит ва оҳактошлар, баъзан кремнийларнинг қаламча ва линзалари), терригенкарбонатли (қумтош, алевролит, сланец ва оҳактошлар), терригенвулканли типдаги кесмалар мавжуд. Денгиз фациялари даврнинг барча бўлимларида топилган.

Зоя Абдуазимова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.