Toşqin
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 592–593-b. — ziyouz.com
Toşqin TOŞQIN, daryolarning toşiş i — daryoda suv sathining nisbatan qisqa vaqt içida tez nomuntazam kötarilişi va deyarli şunday tezlikda pasayişi. T. qor va muzliklarning şiddatli erişi, yoğin köp yoğişi, suv omborlaridan suv taşlaş, toğlardagi köllar, töğonlarni, tösiq dambalarni suv vayron qilişi va h.k. natijasida sodir böladi. Bahorgi sersuvlikdan farkli ölaroq, T. yilning turli davrlarida röy beradi. Örta Osiyo toğlarida qor tez yoki sekin erişi, şuningdek, yomğirlar natijasida tog daryolarida ketma-ket (ba'zida 4—7 martagaça) T. sodir böladi, toğ daryolari şu bilan tekis yerlardagi daryolardan farq qiladi. T. oddiy va murakkab turlarga bölinadi. Oddiy T. butun havzaga bir tekis tuşadigan bir yöla yoqqan yomğir (soatlab yoki sutkalab) yoki vaqt birligida erigan qor natijasida sodir böladi. Murakkab T. daryoning yuqori qismida ketma-ket yuz beradigan T. natijasida röy beradi.
Örta Osiyoning katta daryolari (Amudaryo, Sirdaryo)da qişda havoning isib ketişi tufayli daryodagi qalin muz qatlamlari jadal erib, T. yuz beradi. Bunday T. da suv muz qatlami ostida dare oqimi böylab quyiga harakat qiladi, muz yorilişi natijasida suv sathi keskin kötariladi va ba'zan maksimal darajada ortib ketadi.
Katta T. yerlarni suv bosişiga olib kelişi mumkin. Suv omborlari T. davrida suvning bir qismini yiğib olişga, undan kamçil davrlarda suğoriş va b. maqsadlarda foydalanişga imkon beradi (q. Dare oqimini tartibga solşi). T. böyiça prognoz gidrometeorologiya tarmoklari stya va postlari ma'lumotlari asosida tuziladi.
Ziyomiddin Artukmetov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОШҚИН, дарёларнинг тошиш и — дарёда сув сатҳининг нисбатан қисқа вақт ичида тез номунтазам кўтарилиши ва деярли шундай тезликда пасайиши. Т. қор ва музликларнинг шиддатли эриши, ёғин кўп ёғиши, сув омборларидан сув ташлаш, тоғлардаги кўллар, тўғонларни, тўсиқ дамбаларни сув вайрон қилиши ва ҳ.к. натижасида содир бўлади. Баҳорги серсувликдан фаркли ўлароқ, Т. йилнинг турли даврларида рўй беради. Ўрта Осиё тоғларида қор тез ёки секин эриши, шунингдек, ёмғирлар натижасида тог дарёларида кетма-кет (баъзида 4—7 мартагача) Т. содир бўлади, тоғ дарёлари шу билан текис ерлардаги дарёлардан фарқ қилади. Т. оддий ва мураккаб турларга бўлинади. Оддий Т. бутун ҳавзага бир текис тушадиган бир йўла ёққан ёмғир (соатлаб ёки суткалаб) ёки вақт бирлигида эриган қор натижасида содир бўлади. Мураккаб Т. дарёнинг юқори қисмида кетма-кет юз берадиган Т. натижасида рўй беради.
Ўрта Осиёнинг катта дарёлари (Амударё, Сирдарё)да қишда ҳавонинг исиб кетиши туфайли дарёдаги қалин муз қатламлари жадал эриб, Т. юз беради. Бундай Т. да сув муз қатлами остида даре оқими бўйлаб қуйига ҳаракат қилади, муз ёрилиши натижасида сув сатҳи кескин кўтарилади ва баъзан максимал даражада ортиб кетади.
Катта Т. ерларни сув босишига олиб келиши мумкин. Сув омборлари Т. даврида сувнинг бир қисмини йиғиб олишга, ундан камчил даврларда суғориш ва б. мақсадларда фойдаланишга имкон беради (қ. Даре оқимини тартибга солши). Т. бўйича прогноз гидрометеорология тармоклари стя ва постлари маълумотлари асосида тузилади.
Зиёмиддин Артукметов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.