Toştaroşlik
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 590–591-b. — ziyouz.com
Toştaroşlik TOŞTAROŞLIK, sangtaroşlik — hunarmandlik turi; toşni kesiş, yöniş bilan uni ma'lum şaklga keltiriş kasbi. Inson juda qadim zamonlardan beri öz ehtiyojlari uçun turlituman tabiiy toşlardan foydalanadi. Tabiiy toşlar keng tarqalgan ölkalarda toş asosiy quriliş materialidir; uning turli navlari uyrözğor buyumlari, qurol va asboblar, bezak aşyolari tayyorlaşda keng qöllanilgan. Qimmatbaho toşlar jahondagi deyarli hamma xalk,larda bezak buyumlari tayyorlaşda işlatiladi.
Örta Osiyo, jumladan, Özbekiston tabiati turlituman toşlarga boy, şuningdek, toşga nisbatan foydalanişga bir munça qulay va oson bölgan yoğoç, gançga ham boy. Geografik şaroit takrzosi bilan quriliş materiali sifatida me'morlikda toşdan kam foydalanilgan, jonli mavjudotlarning şakllarini işlaş — haykaltaroşlik ham rivojlanmagan. Kimmatbaho toşlardan badiiy va bezak buyumlari tayyorlaş, nodir toşlardan zargarlikda foydalaniş juda qadimdan rivojlangan.
Neolit davriga mansub Lavlakon — 59 makoni (Qizilqum)da zargarlik ustaxonasining qoldiklaridan feruza taqinçoklar tayyorlaşda foydalanilgan çaqmoqtoş, kvarsit egovlar topilgan (mil. av. 3ming yillik). Neolit va jez davrlarida toş badiiy işlanganligini Zamonbobo madaniyati va Çustdan topilgan arxeologik topilmalardan ham köriş mumkin; Farğona viloyatidagi Söx qişloğidan topilgan qora toşdan işlangan tumor diqqatga sazovor.
1—3-a.larda Özbekistonning jan. da binolarning poydevori, ustunlarida, bino qismlarini bezaşda marmar va xarsang toşlardan, binolarni bezaş uçun relyef va haykallar tayyorlaşda (buddizm tarqalişi munosabati bilan) ohaktoşdan foydalanilgan. Ayritom, Fayoztepa, Qoratepa va b. binolarning qoldiklari binolarni bezaşda toşdan foydalanilganini körsatadi. T. Örta Osiyoda 15-a.da yanada rivojlandi va takomillaşdi, Madrasa, maqbara va b. yirik binolar qurilişida toşdan keng foydalanildi: Amir Temur maqbarasi, Bibixonim jome masjidi, Ahmad Yassaviy majmui kabilar jozibali bezatilgan. 19-a.da — 20-a. boşlarida Samarqand, Buxoro, Xiva, Şaxrisabz, Qöqon va b. şaharlarda yirik binolar, hovuzlar (Labi Hovuz ansambli, Sitorai Mohi Xosa va b.), tegirmonlarda xarsang toş va marmardan köp foydalanilgan, Nurota, Ğozğon qişloqlarida marmardan lagan, piyola kabi idişlar tayyorlaş rivojlangan. 20-a. — 21-a. boşlarida (ayniqsa, Özbekiston mustaqilligidan söng) ma'muriy va jamoat binolarini quriş va ularni bezaşda ohaktoş, marmar, granit va b. toşlardan, toğ jinslaridan foydalanişga katta e'tibor berildi: Navoiy teatri, Muqimiy teatri, Toşkent metropoliteni bekatlari, Xalqlar döstligi saroyi, Oliy Majlis, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Oqsaroy va b. Hozir T. mexanizatsiyalaştirilgan, toş kesuvçi, toşni silliklovçi va b. mexanizmlar keng qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОШТАРОШЛИК, сангтарошлик — ҳунармандлик тури; тошни кесиш, йўниш билан уни маълум шаклга келтириш касби. Инсон жуда қадим замонлардан бери ўз эҳтиёжлари учун турлитуман табиий тошлардан фойдаланади. Табиий тошлар кенг тарқалган ўлкаларда тош асосий қурилиш материалидир; унинг турли навлари уйрўзғор буюмлари, қурол ва асбоблар, безак ашёлари тайёрлашда кенг қўлланилган. Қимматбаҳо тошлар жаҳондаги деярли ҳамма халк,ларда безак буюмлари тайёрлашда ишлатилади.
Ўрта Осиё, жумладан, Ўзбекистон табиати турлитуман тошларга бой, шунингдек, тошга нисбатан фойдаланишга бир мунча қулай ва осон бўлган ёғоч, ганчга ҳам бой. Географик шароит такрзоси билан қурилиш материали сифатида меъморликда тошдан кам фойдаланилган, жонли мавжудотларнинг шаклларини ишлаш — ҳайкалтарошлик ҳам ривожланмаган. Кимматбаҳо тошлардан бадиий ва безак буюмлари тайёрлаш, нодир тошлардан заргарликда фойдаланиш жуда қадимдан ривожланган.
Неолит даврига мансуб Лавлакон — 59 макони (Қизилқум)да заргарлик устахонасининг қолдикларидан феруза тақинчоклар тайёрлашда фойдаланилган чақмоқтош, кварцит эговлар топилган (мил. ав. 3минг йиллик). Неолит ва жез даврларида тош бадиий ишланганлигини Замонбобо маданияти ва Чустдан топилган археологик топилмалардан ҳам кўриш мумкин; Фарғона вилоятидаги Сўх қишлоғидан топилган қора тошдан ишланган тумор диққатга сазовор.
1—3-а.ларда Ўзбекистоннинг жан. да биноларнинг пойдевори, устунларида, бино қисмларини безашда мармар ва харсанг тошлардан, биноларни безаш учун рельеф ва ҳайкаллар тайёрлашда (буддизм тарқалиши муносабати билан) оҳактошдан фойдаланилган. Айритом, Фаёзтепа, Қоратепа ва б. биноларнинг қолдиклари биноларни безашда тошдан фойдаланилганини кўрсатади. Т. Ўрта Осиёда 15-а.да янада ривожланди ва такомиллашди, Мадраса, мақбара ва б. йирик бинолар қурилишида тошдан кенг фойдаланилди: Амир Темур мақбараси, Бибихоним жоме масжиди, Аҳмад Яссавий мажмуи кабилар жозибали безатилган. 19-а.да — 20-а. бошларида Самарқанд, Бухоро, Хива, Шахрисабз, Қўқон ва б. шаҳарларда йирик бинолар, ҳовузлар (Лаби Ҳовуз ансамбли, Ситораи Моҳи Хоса ва б.), тегирмонларда харсанг тош ва мармардан кўп фойдаланилган, Нурота, Ғозғон қишлоқларида мармардан лаган, пиёла каби идишлар тайёрлаш ривожланган. 20-а. — 21-а. бошларида (айниқса, Ўзбекистон мустақиллигидан сўнг) маъмурий ва жамоат биноларини қуриш ва уларни безашда оҳактош, мармар, гранит ва б. тошлардан, тоғ жинсларидан фойдаланишга катта эътибор берилди: Навоий театри, Муқимий театри, Тошкент метрополитени бекатлари, Халқлар дўстлиги саройи, Олий Мажлис, Темурийлар тарихи давлат музейи, Оқсарой ва б. Ҳозир Т. механизациялаштирилган, тош кесувчи, тошни силликловчи ва б. механизмлар кенг қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.