Tösin
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 851-b. — ziyouz.com
Tösin — bino va inşootlarning tomi, orayopmalari, poliga işlatiladigan va tayançlarga tayanadigan konstruktiv elementa. Joyiga qarab temirbeton, metall va yoğoç T.lar işlatiladi. Köndalang kesimi şakliga köra, töğri törtburçak, tavr yoki qöştavr, trapetsiya va doiraviy bölişi mumkin. Tayançlarning soni va T. uçlarining biriktirilişi usuliga köra, T.lar bir quloçli (prolyotli), köp quloçli, konsolli, uçlari mahkamlangan, qirqma, yaxlit, osma va b. turlarga bölinadi. Vaznini yengillaştiriş maqsadida içi kovak T.lar ham işlatiladi. Ilgari Özbekistonda binolar uçun asosan yoğoç tösinlar (bolorlar) işlatilar edi. Xonalarning kattakiçikligi solinadigan T.lar soniga qarab belgilanar edi (mas., beş, yetti, töqqiz, ön bir T.li va b.). T. ustiga toqi (vassa) lar ziç qilib yonmayon yotqizilardi. Toqi siyrak bölganda ustidan böyra taşlanardi. Köpinça, T. sifatida daraxtning şakli saqlangan xrlda işlatilgan, keyinçalik törtburçak qilib yönilgan, öyib, böyab naqş işlangan. Yakka tartibda uyjoy qurilişida bu an'ana hamon saqlanib qolmoqda. Ammo zamonaviy yirik binolarda yoğoç tösinlar örnini yiğma metall yoki temirbeton plitalar egalladi.
Binokorlikda yiğma temirbeton T.lar keng tarqalgan. T. egilganda markaziy (neytral) öqdan pastki tolalari çözilişga, yuqori tolalari esa siqilişga işlaydi. Beton çözilişga zaif, siqilişga yaxşi işlaydigan material. Betonning çözilişga mustahkamligini oşiriş maqsadida T.ning çöziliş zonasiga pölat armatura joylanadi. T. yoki plitaning örta qismida kuçlaniş kam bölganligi sababli, örta qismlari kovakli, böşliqli qilib işlanadi. Tom va orayopma uçun işlatiladigan plitalarning aksariyati köp böşliqli böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЎСИН — бино ва иншоотларнинг томи, ораёпмалари, полига ишлатиладиган ва таянчларга таянадиган конструктив элемента. Жойига қараб темирбетон, металл ва ёғоч Т.лар ишлатилади. Кўндаланг кесими шаклига кўра, тўғри тўртбурчак, тавр ёки қўштавр, трапеция ва доиравий бўлиши мумкин. Таянчларнинг сони ва Т. учларининг бириктирилиши усулига кўра, Т.лар бир қулочли (пролётли), кўп қулочли, консолли, учлари маҳкамланган, қирқма, яхлит, осма ва б. турларга бўлинади. Вазнини енгиллаштириш мақсадида ичи ковак Т.лар ҳам ишлатилади. Илгари Ўзбекистонда бинолар учун асосан ёғоч тўсинлар (болорлар) ишлатилар эди. Хоналарнинг каттакичиклиги солинадиган Т.лар сонига қараб белгиланар эди (мас., беш, етти, тўққиз, ўн бир Т.ли ва б.). Т. устига тоқи (васса) лар зич қилиб ёнмаён ётқизиларди. Тоқи сийрак бўлганда устидан бўйра ташланарди. Кўпинча, Т. сифатида дарахтнинг шакли сақланган хрлда ишлатилган, кейинчалик тўртбурчак қилиб йўнилган, ўйиб, бўяб нақш ишланган. Якка тартибда уйжой қурилишида бу анъана ҳамон сақланиб қолмоқда. Аммо замонавий йирик биноларда ёғоч тўсинлар ўрнини йиғма металл ёки темирбетон плиталар эгаллади.
Бинокорликда йиғма темирбетон Т.лар кенг тарқалган. Т. эгилганда марказий (нейтрал) ўқдан пастки толалари чўзилишга, юқори толалари эса сиқилишга ишлайди. Бетон чўзилишга заиф, сиқилишга яхши ишлайдиган материал. Бетоннинг чўзилишга мустаҳкамлигини ошириш мақсадида Т.нинг чўзилиш зонасига пўлат арматура жойланади. Т. ёки плитанинг ўрта қисмида кучланиш кам бўлганлиги сабабли, ўрта қисмлари ковакли, бўшлиқли қилиб ишланади. Том ва ораёпма учун ишлатиладиган плиталарнинг аксарияти кўп бўшлиқли бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.