Tovuqsimonlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 439–440-b. — ziyouz.com
Tovuqsimonlar (Galliformes) quşlar turku mi. Ikki katta oila (krakslar va qirğovullar), beş oila (krakslar, xastovuklar, qirğovullar, kurkalar, qurlar)ga mansub 250 turi mavjud. T. Antarktidadan boşqa hamma joyda tarqalgan. Tanasi 12 sm dan (bedana) — 235 sm gaça (arguslar), oğirligi 80—120 g dan (vedana) — 16 kg gaça (karqurlar). Tumşuği qisqa, mustahkam. Oyoklari baquvvat. Qanotlari katta, lekin yomon uçadi. Pati qalin, pari siyrak. T.ning nari modasiga nisbatan yirik va rangdor. Ba'zi turlarining yuz qismi patsiz, etli ösmalari böladi. Köpçilik turlari ötroq yaşaydi yoki köçib yuradi. Ayrim turlari (mas., bedana) qişda uçib ketadi. Köpçilik turlari poligam (q. Poligamiya). Sodda uyasini, asosan, yerga yasaydi. Odatda, yilda bir marta 2—25 ta tuxum qöyadi; 12—30 kun bosadi. Xastovuklar tuxumini qum yoki çiriyotgan barglarga kömib qöyadi. Asosan, ösimliklar uruği, kurtagi, mevasi va bargi bilan oziklanadi. Haşarotlar, çuvalçanglar va b. mayda hayvonlarni ham yeydi. T. ovçilik va naslçilik işlarida katta ahamiyatga ega. Tutqunlikda yaxşi köpayadi. Noyob va kamayib borayotgan turlari Tabiatni muhofaza qiliş xalqaro ittifoqi va bir qança mamlakatlar Qizil kitobiga, Zarafşon qirğovuli Özbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.
Q.: Poligamiya, Poligamiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОВУҚСИМОНЛАР (Galliformes) қушлар турку ми. Икки катта оила (кракслар ва қирғовуллар), беш оила (кракслар, хастовуклар, қирғовуллар, куркалар, қурлар)га мансуб 250 тури мавжуд. Т. Антарктидадан бошқа ҳамма жойда тарқалган. Танаси 12 см дан (бедана) — 235 см гача (аргуслар), оғирлиги 80—120 г дан (ведана) — 16 кг гача (карқурлар). Тумшуғи қисқа, мустаҳкам. Оёклари бақувват. Қанотлари катта, лекин ёмон учади. Пати қалин, пари сийрак. Т.нинг нари модасига нисбатан йирик ва рангдор. Баъзи турларининг юз қисми патсиз, этли ўсмалари бўлади. Кўпчилик турлари ўтроқ яшайди ёки кўчиб юради. Айрим турлари (мас., бедана) қишда учиб кетади. Кўпчилик турлари полигам (қ. Полигамия). Содда уясини, асосан, ерга ясайди. Одатда, йилда бир марта 2—25 та тухум қўяди; 12—30 кун босади. Хастовуклар тухумини қум ёки чириётган баргларга кўмиб қўяди. Асосан, ўсимликлар уруғи, куртаги, меваси ва барги билан озикланади. Ҳашаротлар, чувалчанглар ва б. майда ҳайвонларни ҳам ейди. Т. овчилик ва наслчилик ишларида катта аҳамиятга эга. Тутқунликда яхши кўпаяди. Ноёб ва камайиб бораётган турлари Табиатни муҳофаза қилиш халқаро иттифоқи ва бир қанча мамлакатлар Қизил китобига, Зарафшон қирғовули Ўзбекистон Республикаси Қизил китобига киритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.